สดท.เชิญร่วมโหวตตั้งชื่อดาว

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

สหพันธ์ดาราศาสตร์สากลได้เปิดโอกาสให้หน่วยงานทางดาราศาสตร์ทั่วโลกร่วมเสนอชื่อสามัญของดาวฤกษ์และดาวเคราะห์ที่เป็นบริวารของดาวฤกษ์ สมาคมดาราศาสตร์ไทยได้เข้าร่วมกิจกรรมนี้ และคัดเลือกชื่อที่มีผู้เสนอไปที่สมาคมจำนวน 240 ชื่อ ซึ่งกลางเดือนนี้จะเปิดให้ผู้สนใจจากทั่วโลกร่วมลงคะแนน หากคนไทยเข้าร่วมสนับสนุนจำนวนมาก ก็มีโอกาสที่จะมีชื่อดาวซึ่งถ่ายเสียงมาจากภาษาไทยถูกนำไปใช้ในระดับสากลเป็นครั้งแรก ระบบสุริยะของเรามีดวงอาทิตย์เป็นดาวฤกษ์ศูนย์กลางของระบบ ดาวเคราะห์ 8 ดวง กับวัตถุขนาดเล็กต่างๆ อีกจำนวนมาก ไม่น่าแปลกใจที่นักดาราศาสตร์ก็คาดว่าดาวฤกษ์ดวงอื่นที่เราเห็นบนท้องฟ้าเวลากลางคืนอีกหลายดวงก็ควรจะมีดาวเคราะห์เป็นบริวารด้วยเช่นเดียวกัน

ตลอดกว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา เราได้พบหลักฐานยืนยันการมีอยู่ของดาวเคราะห์รอบดาวฤกษ์ดวงอื่นเป็นจำนวนมาก ทั้งนี้มาจากการสังเกตการณ์ด้วยวิธีต่างๆ เช่น วิเคราะห์การเคลื่อนที่ของดาวอันเป็นผลจากแรงโน้มถ่วงของดาวเคราะห์บริวาร การลดลงของแสงดาวเนื่องจากดาวเคราะห์เคลื่อนที่ผ่านหน้า นักดาราศาสตร์เรียกดาวเคราะห์ที่โคจรรอบดาวฤกษ์ที่ไม่ใช่ดวงอาทิตย์ว่าดาวเคราะห์ต่างระบบ ปัจจุบันมีรายชื่อดาวเคราะห์ต่างระบบที่ได้รับการยืนยันแล้วเกือบ 2,000 ดวง และที่รอข้อมูลเพิ่มเติมให้มากพอสำหรับการยืนยันอีกนับพันดวง ปี 2557 สหพันธ์ดาราศาสตร์สากลซึ่งสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติเป็นสมาชิกในนามของประเทศไทย ได้เปิดโครงการตั้งชื่อดาวฤกษ์และดาวเคราะห์ต่างระบบ โดยร่วมกับ Zooniverse อันเป็นหน่วยงานที่มีโครงการจำนวนมากให้นักวิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองได้เข้าไปมีส่วนร่วม เช่น Galaxy Zoo ให้ช่วยจำแนกดาราจักรตามลักษณะที่ปรากฏ, Planet Hunters ให้ช่วยระบุดาวฤกษ์ที่อาจมีดาวเคราะห์เป็นบริวารโดยดูจากกราฟแสงที่เปลี่ยนแปลงไปในภาพถ่ายจากยานเคปเลอร์, Asteroid Zoo ให้ช่วยค้นหาดาวที่เปลี่ยนตำแหน่งไปในภาพถ่าย ซึ่งอาจเป็นดาวเคราะห์น้อยที่ไม่เคยพบมาก่อน

โครงการตั้งชื่อให้ดาวฤกษ์และดาวเคราะห์ต่างระบบใช้ชื่อโครงการว่า NameExoworlds เป้าหมายคือเปิดโอกาสให้องค์กรและชมรมทางดาราศาสตร์ หรือที่สนใจดาราศาสตร์ เสนอชื่อสามัญของดาวฤกษ์ดวงแม่กับดาวเคราะห์ที่เป็นบริวารจากดาวฤกษ์จำนวน 20-30 ดวง ที่มีข้อมูลยืนยันหนักแน่นแล้วว่ามีดาวเคราะห์เป็นสมาชิกของระบบ โดยสามารถส่งได้องค์กรละหนึ่งระบบ ชื่อที่เสนอต่อสหพันธ์จึงประกอบด้วยชื่อดาวศูนย์กลางและชื่อดาวเคราะห์ จากนั้นจะเปิดให้ลงคะแนนจากทั่วโลก โดยสมาคมดาราศาสตร์ไทยได้เข้าร่วมโครงการให้ผู้สนใจร่วมเสนอชื่อผ่านทางเว็บไซต์ของสมาคมในช่วงวันที่ 7 พ.ย. 2557-23 ม.ค. 2558 จากนั้นสมาคมได้คัดเลือกชื่อเพื่อนำไปเสนอต่อโครงการ ซึ่งข้อมูลจากสมาคมระบุว่ามีชื่อที่เสนอมาหลากหลาย เช่น อิสรลักษณ์ สุดสาคร สันติสุข กัลปพฤกษ์ ธารา ข้าวสวย เมขลา ฯลฯ สมาคมได้เลือกชื่อ “ตะเภาแก้ว” เสนอโดย ด.ญ.ศกลวรรณ ตระการรังสี

สำหรับระบบดาวที่สมาคมเลือกที่จะตั้งชื่อคือดาว 47 หมีใหญ่ (47 Ursae Majoris) เป็นดาวฤกษ์โชติมาตร 5 เห็นได้ด้วยตาเปล่า อยู่ในกลุ่มดาวหมีใหญ่ มีดาวเคราะห์บริวารที่ยืนยันแล้ว 3 ดวง (โครงการกำหนดให้ตั้งชื่อ 2 ดวง) สาเหตุที่เลือกดาวนี้เนื่องจากเป็นกลุ่มดาวที่เห็นได้ง่ายในประเทศไทย คนไทยเรียกดาวสว่าง 7 ดวง ในกลุ่มดาวหมีใหญ่ว่า “ดาวจระเข้” สอดคล้องกับชื่อดาวที่จะเสนอ ซึ่งมาจากตำนานเกี่ยวกับจระเข้ดุร้ายในเมืองพิจิตร ดาวนี้อยู่ห่างโลก 46 ปีแสง ดาวบริวารสองดวงที่ค้นพบในระบบดาว 47 หมีใหญ่ เป็นดาวเคราะห์แก๊สขนาดใหญ่คล้ายดาวพฤหัสบดี มีมวล 804.1 และ 171.6 เท่าของมวลโลก ดาวบริวารดวงแรกและดวงที่สองอยู่ห่างดาว 47 หมีใหญ่ เป็นระยะทาง 2.1 และ 3.6 หน่วย ดาราศาสตร์ ตามลำดับ ไกรทองเป็นตำนานท้องถิ่นเกี่ยวกับจระเข้ในเมืองพิจิตร เชื่อว่ามีเค้าความจริงเนื่องจากสามารถเชื่อมโยงกับสถานที่สำคัญบางแห่งได้ มีเล่าไว้หลายแบบ และอาจมีตอนจบที่แตกต่างกัน แบบหนึ่งเล่าว่าชาละวันเป็นจระเข้ขนาดใหญ่ อาศัยอยู่ในถ้ำใต้น้ำ ภายในถ้ำมีแก้ววิเศษที่ทำให้จระเข้ทั้งหลายกลายร่างเป็นมนุษย์ เมื่อออกจากถ้ำจะกลับเป็นจระเข้

วันหนึ่งชาละวันพบเห็นตะเภาทอง ลูกสาวคนหนึ่งของเศรษฐีเมืองพิจิตร (อีกคนคือตะเภาแก้ว) ขณะลงเล่นน้ำ เกิดชอบพอรักใคร่ จึงลักพานางกลับไปที่ถ้ำใต้น้ำ เศรษฐีผู้เป็นบิดาของตะเภาทองจึงประกาศหาผู้เก่งกล้ามาปราบชาละวัน หากทำได้สำเร็จจะแบ่งสมบัติและยกลูกสาวทั้งสองให้เป็นภรรยา แต่ก็ไม่มีใครปราบได้ เพราะชาละวันมีเขี้ยวแก้ว เป็นจระเข้กายสิทธิ์ ต่อมา ไกรทอง หนุ่มชาวเมืองนนทบุรี ซึ่งเล่าเรียนวิชาอาคมกับพระครูที่วัดหน้าพระธาตุ ใช้หอกสัตตโลหะที่ได้รับมาจากพระครู ปราบชาละวันได้สำเร็จ

จากชื่อที่เสนอมาจำนวน 240 ชื่อ คณะทำงานของสมาคมดาราศาสตร์ไทยมีข้อสรุปว่าจะเสนอชื่อดาว 47 หมีใหญ่ว่า “ชาละวัน” ตามชื่อจระเข้ และตั้งชื่อดาวบริวารสองดวงว่า “ตะเภาทอง” และ “ตะเภาแก้ว” ตามชื่อสองพี่น้องในตำนานเรื่องไกรทองตามกำหนดการของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล การลงคะแนนโดยผู้สนใจจากทั่วโลกจะเริ่มขึ้นหลังการประกาศอย่างเป็นทางการในที่ประชุมใหญ่ของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากลที่ฮาวายในสัปดาห์นี้ สมาคมดาราศาสตร์จึงขอเชิญชวนผู้สนใจช่วยกันโหวตชื่อที่เสนอนี้ ในฐานะเป็นชื่อภาษาไทยเพียงชุดเดียวที่ส่งเข้าร่วมประกวดในโครงการ NameExoworlds การลงคะแนนและข้อมูลเพิ่มเติมเป็นภาษาอังกฤษเข้าดูได้ที่ www.nameexoworlds.org ซึ่งเมื่อการลงคะแนนเริ่มขึ้น สมาคมดาราศาสตร์ไทยจะเพิ่มข้อมูลลงในเว็บไซต์ของสมาคม - thaiastro.nectec.or.th ในระยะต่อไป