ประวัติศาสตร์ การอดตาย

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

หน้าแล้งปีนี้ร้ายกาจยิ่งนัก มีข่าวชาวนาฆ่าตัวตายเพราะภัยแล้งกันบ้างแล้ว เรื่องชาวนาฆ่าตัวตายเพราะทำกสิกรรมไม่ได้ผลมีมาทุกยุคทุกสมัย ทั้งเพราะภัยธรรมชาติ และเพราะนโยบาย ผมเคยคิดเอาเองว่า “เกษตรกรต่อให้รวยแค่ไหน ก็ไม่ใช่อาชีพที่มั่นคง” ตราบใดที่ยังต้องพึ่งฟ้าพึ่งฝน พึ่งนโนบายของรัฐ บ้านผู้เขียนเองก็ทำกสิกรรมมาหลายชั่วรุ่น ไม่เคยมีญาติสิ้นหวังจนตาย แต่ก็ไม่เห็นจะรวยสักที ไม่ใช่เพราะไม่ขยัน แต่ปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้มันมากเกินไป

พูดถึงคนตายเพราะฟ้าฝน เมืองไทยเราแทบไม่เคยมีในช่วงเวลาสันติ สมัยรัชกาลที่ 5 ต่อรัชกาลที่ 6 เกิดภัยแล้ง 2 ปีติดต่อกัน ผลผลิตปี 2454-2455 เสียหายหนัก บางครอบครัวมีข้าวกินวันละมื้อ ชาวนาที่อยุธยาที่ว่ามีกินมีใช้ยังต้องขนข้าวเปลือกในยุ้งมากินจนหมด หมดแล้วก็ต้องขุดเผือกขุดมันกินไปตามยถากรรม หมดแล้วก็อพยพเข้าพระนครมาหางานทำ นับเป็นการอพยพของแรงงานข้ามถิ่นในสยามครั้งแรกๆ ก็ว่าได้

ปัญหามาเกิดเอาเมื่อปี 2454 มีข่าวว่าครอบครัวหนึ่งอดข้าวตายเป็นคนชรากับเด็กๆ ข่าวนี้แพร่กระจายไปทั่วประเทศ ซึ่งน่าจะสร้างความหวั่นใจให้กับรัฐบาลไม่น้อย เพราะดังมีรายงานของเจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ กราบบังคมทูลพระเจ้าอยู่หัวว่า ข่าวคนอดตายน่าจะเป็นข่าวลือ แต่แล้วก็มีคนอดตายอีกหลายคนในปีนั้นจนถึงปี 2455 ที่ว่ารัฐบาลน่าจะหวั่นใจนั้น เพราะคาดว่าคงกลัวราษฎรจนทนไม่ไหว ก่อการท้าทายรัฐบาลขึ้นมา ซึ่งก็เกิดขึ้นจริงๆ คือกบฎหมอเหล็งแต่ปราบลงได้ แต่เหตุการณ์นี้ไม่เกี่ยวกับเศรษฐกิจโดยตรง แต่ถูกนำไปเชื่อมโยงกับปัญหาเศรษฐกิจเรื่องคนอดตายปลายรัชกาลบ่อยครั้ง

อย่างไรก็ตาม ในที่สุดพิษเศรษฐกิจก็ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองขึ้นมาจนได้ ในปี 2475 (แต่เป็นพิษกับชนชั้นกลาง-ขุนนางถูกดุลมากกว่า) ดังในประกาศคณะราษฎรก็ยังบอกไว้ชัดว่า ในระบบใหม่นั้น “ราษฎรจะได้รับความปลอดภัย ทุกคนจะมีงานทำไม่ต้องอดตาย ทุกคนจะมีสิทธิเสมอกัน” และตามมาโดยการเสนอเค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐ์มนูธรรม ที่ชี้ให้เห็นถึงภัยจาก “ปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้” และ “นโยบายเศรษฐกิจที่ไม่เที่ยงแท้”

แต่รัชกาลที่ 7 ทรงโต้แย้งเค้าโครงนี้ว่า “ราษฎรของเราตลอดจนชั้นคนขอทานยังมิปรากฏเลยว่าอดตาย คนที่อดตายจะมีก็แต่คนที่กลืนไม่ลงเพราะความเจ็บไข้เท่านั้น แม้แต่สุนัขตามวัดก็ปรากฏยังไม่มีอดตาย...ราษฎรของเรามีน้อยคนหรือเกือบจะไม่มีก็ได้ที่นอนกลางคืนแล้วนึกว่ารุ่งขึ้นเช้าจะหากินไม่ได้ นอกจากผู้นั้นจะกระดุกกระดิกตัวไม่ได้ หาไม่ฉะนั้น คงหากินได้เสมอ”

เมืองไทยเราอุดมสมบูรณ์จริงๆ ครับ คนอดตาย “แทบ” ไม่มี แต่หากเกิดปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้ เช่น ภาวะแห้งแล้งหลายปีติดๆ กัน นโยบายไม่ได้ผล ไม่แน่ว่าอาจมีคนเดือดร้อนจนสิ้นหนทาง จะอดตาย หรือฆ่าตัวตาย สุดท้ายก็ตายเหมือนกัน