คิดถึงช้างแต๊หนา

ลำปางขึ้นชื่อว่าเป็นเมืองรถม้า เพราะเป็นเพียงจังหวัดเดียวในประเทศไทยที่ยังอนุรักษ์การเดินทางโบราณแบบใช้ม้าต่างรถ แต่หากใครรู้จักลำปางดี จะทราบว่าลำปางยังเป็นแหล่งอนุรักษ์ “ช้าง” ที่สำคัญของประเทศ

ช้าง เป็นสัตว์สูงค่าที่อยู่เคียงคู่กษัตริย์มาแต่โบราณ แต่ปัจจุบันช้างกลับถูกใช้งานอย่างผิดธรรมชาติ จึงต้องมีหน่วยงานอย่างศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยและโรงพยาบาลช้างเกิดขึ้น เพื่อให้ความช่วยเหลือช้างเร่ร่อนและช้างบาดเจ็บ รวมถึงเป็นศูนย์กลางให้คนรุ่นใหม่ได้เห็นความสำคัญของช้างไทยในยุคที่ช้างไม่มีบทบาทอื่นนอกจากเป็นสัตว์ประจำชาติ

ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยเป็นทั้งแหล่งท่องเที่ยว โรงเรียน โรงพยาบาล และโฮมสเตย์ ในส่วนแรกได้เปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าชมการแสดงช้าง โดยให้ช้างแสดงความสามารถตามธรรมชาติ เช่น ลากซุง งานที่ครั้งหนึ่งเคยให้ช้างทำในอุตสาหกรรมไม้สมัยก่อน การเดินทรงตัวบนท่อนไม้หากมันต้องเดินในป่า และความสามารถที่มนุษย์เป็นคนสอน เช่น เตะฟุตบอล โยนลูกบอลให้คนรับ วาดภาพ และเล่นอังกะลุง ซึ่งเป็นกิจกรรมที่ไม่ทำให้ช้างบาดเจ็บ นอกจากนี้นักท่องเที่ยวจะได้นั่งบนหลังช้างชมธรรมชาติ ดูช้างอาบน้ำให้อาหาร หรือเข้าคอร์สเรียนเป็นควาญช้าง โรงเรียนที่ไม่มีทฤษฎีแต่เน้นการปฏิบัติ ให้ใช้ชีวิตอยู่กับช้าง เรียนรู้เทคนิคบังคับ การใช้ภาษาควาญ เพื่อให้เข้าใจความผูกพันระหว่างคนกับช้างที่นับวันก็ยิ่งน้อยลง

ประชากรคนมากขึ้นทุกวันทำให้ความต้องการพื้นที่อาศัยและทำการเกษตรมากขึ้นตามไป ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้คนบุกรุกผืนป่า แย่งถิ่นอาศัยของสัตว์ป่า เราจึงได้ยินข่าวช้างบุกพื้นที่ทางการเกษตรอยู่เนืองๆ นั่นเพราะคนรุกคืบใกล้แนวป่ามากขึ้นและป่ามีอาหารไม่พอสำหรับพวกมัน นอกจากนี้ประชากรช้างก็ลดจำนวนลงอย่างรวดเร็ว เมื่อ 50 ก่อน ช้างไทยมีทั้งหมดกว่า 5 หมื่นเชือก แต่ในปี 2557 มีช้างป่าประมาณ 3,000-3,500 ตัว กระจายในป่าอนุรักษ์ 68 แห่ง และช้างเลี้ยงมีประมาณ 3,200 เชือก สาเหตุหนึ่งเพราะความเชื่อของคนที่ต้องการงาและอวัยวะของช้างเพื่อเสริมบารมีหรือรักษาโรคอะไรก็แล้วแต่ โดยที่ไม่ตระหนักถึงเผ่าพันธุ์ที่อาจจะสูญพันธุ์ในไม่ช้า

ตามธรรมชาติช้างมีอายุขัยประมาณ 60 ปี ถ้าเป็นช้างป่าหากมันแก่จนเชื่องช้า มันจะถูกไล่ออกจากฝูงและปล่อยให้โดดเดี่ยวจนตาย แต่ช้างบ้านมันจะถูกใช้งานจนเมื่อทำต่อไม่ไหวจะถูกนำไปเร่ร่อนขอเงิน แต่ก็มีบางมูลนิธิอย่าง บ้าน ช.ช้างชรา จ.กาญจนบุรี รับเลี้ยงช้างแก่ที่ทำงานไม่ได้ให้มาอยู่รวมกันในที่ที่เหมาะสม แต่ทั้งนี้ก็รับได้ในจำนวนจำกัด หรือที่ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยก็มีช้างไร้ควาญ เหตุเพราะเป็นช้างของกลางจากควาญที่พามันไปเร่ร่อนอาศัยอยู่เกือบ 30 เชือก

เนื่องในเดือน ธ.ค.ทำให้คิดถึงช้าง สัตว์คู่ราชวงศ์กษัตริย์ไทยมาทุกยุคทุกสมัย และในวันที่ 26 ธ.ค.เป็นวันคุ้มครองสัตว์ป่าแห่งชาติ ซึ่งกฎหมายคุ้มครองสัตว์ป่าฉบับแรก คือ พระราชบัญญัติรักษาช้างป่า ร.ศ. 1199 แสดงให้เห็นความสำคัญของช้างไทยไปพร้อมๆ กับปัญหาที่วันนี้ก็ยังมีอยู่ และดูจะเป็นปัญหาช้างของแท้เสียด้วย