ขยะอาหารล้นเมืองไทย ลดละเลิกกินทิ้งกินขว้าง

โดย...พริบพันดาว

การตื่นตัวในเรื่องวิกฤตขยะอาหาร ซึ่งเป็นปัญหาระดับโลกกำลังถูกจุดประกายขึ้นอย่างจริงจังในเมืองไทย เพราะสถานการณ์อาหารโลกนั้น ปัจจุบันผลิตอาหารได้เพียงพอสำหรับเลี้ยงประชากรซึ่งมีอยู่ 7,000 ล้านคนก็จริงอยู่ แต่อยู่ในสถานการณ์น่าเป็นห่วงสำหรับอนาคตที่จำนวนประชากรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยจะแตะหลัก 9,000 ล้านคน ในอีก 36 ปีข้างหน้า คือปี 2593 หรือปี ค.ศ. 2050 การขาดแคลนอาหารที่รุนแรงต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอนการสัมมนาเรื่อง “วิกฤตขยะอาหาร ลดการสูญเสีย เพื่อสิ่งแวดล้อม เพื่อโลกมีพอกิน” (Save Food For A Better World) เพื่อสร้างพลังขับเคลื่อนแก้ปัญหาระดับโลก โดยมีการรายงานสถานการณ์ความรุนแรง และแนวทางการแก้ไขในสังคมไทย เพื่อให้คนไทยได้ฉุกคิดถึงการซื้อและบริโภคอาหารว่า คิดก่อนใช้ คิดก่อนซื้อ คิดก่อนนำขยะอาหารเข้าบ้าน จึงเป็นการเริ่มต้นรณรงค์ในสังคมไทยที่น่าชื่นชม

วิกฤตขยะอาหาร ปัญหาระดับโลก

องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (UNFAO) ได้ทำการศึกษาวิจัยผลกระทบพฤติกรรมเรื่องวิกฤตขยะอาหารนี้ครั้งแรกภายใต้หัวข้อ “Food Wastage Footprint : Impacts on Natural Resources” หรือมีความหมายว่า อาหารเหลือทิ้งกับผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติ จากการเก็บสถิติในปี 2553 พบว่า อาหารที่ผลิตได้ในโลก กลายเป็นเศษอาหารเหลือทิ้งถึง 1 ใน 3 หรือประมาณ 1,300 ล้านตัน ขณะที่มีประชากรทั่วโลกต้องเผชิญความหิวโหยถึง 870 ล้านคน ประชาชนหลายพันล้านคนในประเทศยากจนยังคงอดอยากหิวโหย ในขณะที่ประเทศร่ำรวยมีกินจนล้นเหลือ กินผลาญ กินทิ้งกินขว้าง ซึ่งอาหารที่เหลือทิ้งเหล่านี้มีปริมาณมากเพียงพอจะนำไปเลี้ยงคนนับพันทั่วโลกได้ โดยแต่ละปีชาวโลกกินทิ้งกินขว้างอาหารคิดเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจราว 1 ล้านล้านเหรียญสหรัฐ หรือราว 31 ล้านล้านบาท และขยะอาหารก่อเกิดก๊าซทำลายชั้นบรรยากาศโลกหรือทำให้โลกร้อนขึ้นมากเฉลี่ยปีละ 3,300 ล้านตันสิ่งที่น่าตกใจกว่านั้นที่อยู่ใกล้ตัวของคนไทย คือประชากรโลกผู้หิวโหยและขาดแคลนอาหารเกินครึ่งหนึ่งคือ 552 ล้านคน จาก 870 ล้านคน อาศัยอยู่ในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก ซึ่งหมายรวมถึงประเทศไทยด้วยเช่นกัน มีอาหารไม่พอกิน เด็กส่วนใหญ่หิวโหย เจ็บป่วยและไม่สามารถไปเรียนได้ ซึ่ง 1 ใน 4 ของเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี มีร่างกายแคระแกร็นทุกปีในบรรดาประเทศที่กำลังพัฒนาในเอเชีย มีการกินทิ้งกินขว้างประมาณ 11 กิโลกรัม/คน/ปี โดยในขณะที่ประเทศพัฒนาแล้วในเอเชีย มีการกินทิ้งกินขว้างสูงกว่าถึง 8 เท่า คือ 80 กิโลกรัม/คน/ปี

ดร.โรซ่า เอส. โรลเล่ เจ้าหน้าที่อาวุโสด้านอุตสาหกรรมเกษตร และหลังเก็บเกี่ยว จากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ ฉายภาพปัญหาขยะอาหาร ซึ่งเป็นปัญหาระดับโลก ที่มวลมนุษยชาติต้องเร่งแก้ไข“ปัจจุบันโลกกำลังเผชิญกับวิกฤตขยะอาหาร โดยเราสูญเสียและทิ้งขว้างอาหารประมาณ 1,300 ล้านตันทุกๆ ปี ในขณะที่ทุกๆ วันประชากรโลก 1 ใน 8 คน ยังอดอยากอยู่ นอกจากนี้ขยะอาหารยังส่งผลลบต่อสิ่งแวดล้อม อีกทั้งการสูญเสียและทิ้งขว้างอาหาร ยังเป็นการสิ้นเปลืองทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้เพาะปลูกอาหารโดยไม่จำเป็น เช่น ดิน น้ำ และพลังงาน”ขยะอาหารเกิดในทุกขั้นตอนตลอดห่วงโซ่อุปทาน ดร.โรซ่า เอส. โรลเล่ ชี้ว่า ตั้งแต่ช่วงการเพาะปลูก เก็บเกี่ยว ขนส่ง จนถึงร้านค้า และถึงมือผู้บริโภค โดยขยะอาหารส่งผลกระทบมากมาย ทั้งทางสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม ในปี 2552 จากผลการวิจัยพบว่า 51% ของแคลอรีอาหารที่สูญเสียหรือทิ้งขว้างไปเกิดจากประเทศในแถบเอเชีย การสูญเสียอาหารในประเทศกำลังพัฒนา ประมาณ 15-50% ของผลไม้และผักสด 12-37% ของธัญพืชที่เพาะปลูกในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกได้สูญเสียไประหว่างเส้นทางจากฟาร์มสู่ตลาด

“นอกจากนี้ ผู้บริโภคยังทิ้งขว้างอาหาร ด้วยนิสัยการจับจ่ายและการบริโภคที่ไม่เหมาะสม เช่น การซื้ออาหารปริมาณครั้งละมากๆ แต่ไม่มีการวางแผนบริโภคและเก็บรักษาที่ดีพอ หลายๆ ประเทศยังมีวัฒนธรรมกินให้เหลือไว้ในจานอีกด้วย”

การกินทิ้งกินขว้าง หมายถึง การสูญเสียทรัพยากรและเรี่ยวแรงของเกษตรกร คนขายอาหาร พ่อครัวแม่ครัว และผู้ปกครอง รวมถึงทุกคนที่ช่วยในการผลิตและเตรียมอาหารเหล่านี้ เพราะฉะนั้นการกินทิ้งกินขว้างจึงเป็นการทำลายสิ่งแวดล้อม อาหารเน่าเสียในถังขยะจะส่งกลิ่นเหม็นทำให้อากาศเสีย และส่งผลให้เกิดภาวะโลกร้อน ในขณะที่ขยะอาหารเป็นปัญหาระดับโลก ที่ทั้งประเทศที่พัฒนาแล้วและกำลังพัฒนากำลังเผชิญอยู่ องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ จึงได้นำเสนอกลยุทธ์ในการลดการทิ้งขว้างอาหารทั้งระดับนโยบาย อาทิ คิดภาษีสำหรับอาหารที่ทิ้งขว้าง ซึ่งเกาหลีและญี่ปุ่นได้นำไปใช้แล้ว และระดับภาคธุรกิจบริการด้านอาหาร ที่ควรคิดเงินลูกค้าหากทานไม่หมด หรือสนับสนุนให้ลูกค้าเก็บอาหารที่ทานไม่หมดกลับบ้าน รวมทั้งกลยุทธ์สร้างการรับรู้และมีส่วนร่วมในทุกภาคส่วนอีกด้วย

การตื่นตัวของไทย

ในขณะที่ผลการศึกษาจาก Institution of Mechanical Engineers สหราชอาณาจักร ระบุว่า อาหารที่ผลิตขึ้นทั้งหมดบนโลกสูญเสียและกลายเป็นขยะถึง 30-50% โดยไม่เคยตกถึงท้องมนุษย์เลย เพราะในแต่ละปี ปริมาณอาหารที่ถูกทิ้งมีเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ข้อมูลปี 2517 โลกสูญเสียอาหารที่ยังกินได้ไปประมาณ 900 แคลอรี/คน/วัน แต่ทุกวันนี้ต้องเสียอาหารไปถึง 1,400 แคลอรี/คน/วัน อาหารเหล่านี้คิดเป็นพลังงานได้ 150,000,000,000,000 แคลอรี ที่สูญเสียไปแต่ละปี อาหารที่ถูกทิ้งขว้างไปในสหรัฐอเมริกาแต่ละปี สามารถเป็นอาหารของคนได้ 2,000 ล้านคน ทำให้สูญเสีย 1 ใน 4 ของน้ำสะอาดทั้งหมดในประเทศ และสูญเสียน้ำมันไปถึง 300 ล้านบาร์เรล
สำหรับในเมืองไทย สากล ฐินะกุล รองอธิบดีกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เปิดเผยถึงข้อมูลปริมาณขยะอาหารมหาศาลที่เกิดขึ้นในไทย ว่า

“สำหรับในประเทศไทย เรามีปริมาณขยะมูลฝอยเพิ่มขึ้นทุกปี โดยในปี 2556 ขยะมูลฝอยมีปริมาณ 26.77 ล้านตัน ซึ่งมีขยะอาหารเป็นสัดส่วนถึง 64% แต่เรามีความสามารถในการกำจัดขยะไม่ถึง 70% ของขยะที่เกิดขึ้น ทำให้มีขยะมูลฝอยตกค้าง ก่อปัญหาสิ่งแวดล้อมมากมาย และส่งผลต่อภาวะโลกร้อน”โดยเฉพาะปริมาณขยะในกรุงเทพมหานคร อยู่ที่ 534.8 กก./คน/ปี ซึ่งคนกรุงเทพฯ ช่วยกันสร้างขึ้นมา จนทำให้กรุงเทพฯ ครองแชมป์มีปริมาณขยะมากเป็นอันดับ 4 จาก 22 เมืองใหญ่ในทวีปเอเชีย เป็นรองก็แต่เมืองโอซากา ของญี่ปุ่น กรุงกัวลาลัมเปอร์ มาเลเซีย และกรุงโซล เกาหลีใต้เท่านั้น โดยค่าเฉลี่ยของการเกิดขยะจากทั้ง 22 เมืองมีค่า 375.2 กก./คน/ปี แถมมีเพียง 62.9% ของขยะที่เกิดขึ้นได้รับการจัดเก็บและนำไปกำจัด สำหรับองค์ประกอบหลักของขยะทั่วไปในกรุงเทพมหานคร ได้แก่ เศษอาหาร พลาสติก โฟม และกระดาษ คิดเป็น 34.2% 20.8% และ 13.6% ตามลําดับ จากปัญหาด้านการจัดการมูลฝอยดังกล่าว กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้พยายามดำเนินการผลักดันให้ “การจัดการขยะมูลฝอยเป็นวาระแห่งชาติ”“การแก้ไขปัญหาขยะให้ได้ผลดีที่สุดคือการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ คือการสร้างการรับรู้ ความเข้าใจ เพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภค ไม่ฟุ่มเฟือย ไม่สั่งอาหารจนทานไม่หมด ทานอาหารให้หมดจาน หรือที่เรียกว่า กิน อยู่ รู้คิด เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม”

ธุรกิจค้าปลีกยักษ์ใหญ่ปรับตัวรับปัญหา

ขยะอาหาร คืออาหารที่กลายเป็นขยะทิ้งเสีย ในญี่ปุ่น ผู้คนนิยมกินอาหารสดใหม่เกินเหตุทำให้มีการทิ้งอาหารแต่ละปีไปนับล้านตัน อาหารในร้านสะดวกซื้อเหลือทิ้งทุกวัน วันละ 30% หมายถึงมี 100 ชิ้น ต้องทิ้ง 30 ชิ้น จากกฎเหล็กคุมเข้ม เรื่องความปลอดภัยในอาหาร ทั้งๆ ที่อาหารที่แช่เย็นเหล่านั้นสามารถกินไปต่อได้อีกสัก 5 วัน 7 วัน แต่จำต้องเทลงขยะ

ส่วนในยุโรป บรรดาซูเปอร์มาร์เก็ตและร้านอาหารต่างๆ นำอาหารที่มีสภาพดีไปทิ้งถังขยะหากขายไม่หมด เพียงเพราะเหตุผลทางการตลาด นั่นคือถ้านำไปบริจาคจะทำให้คนไม่ยอมซื้อสินค้าของตนเพราะจะรอรับบริจาค อีกทั้งไม่ยอมลดราคา เพราะเกรงว่าต่อไปคนจะรอซื้อแค่ช่วงลดราคาการทิ้งถังขยะต้องแกะห่อหรือกล่องเพื่อให้อาหารสกปรก กินไม่ได้ เพราะเกรงว่าคนคุ้ยขยะจะนำไปกิน บางรายถึงกับใส่กุญแจถังขยะ บรรดาซูเปอร์มาร์เก็ตต่างทำสัญญาผูกขาดกับเกษตรกรโดยกำหนดรับซื้อเฉพาะพืช ผัก ผลไม้ ที่มีขนาดและรูปทรงสวยงาม ทำให้เกษตรกรต้องนำผลผลิตที่ไม่เข้าเกณฑ์ไปฝังกลบทิ้ง เนื่องจากซูเปอร์มาร์เก็ตห้ามไม่ให้นำผลผลิตเหล่านั้นไปขายในราคาถูกให้กับผู้ซื้อรายอื่นหลายประเทศจึงมีนโยบายขยะอาหารหรือลดอาหารที่ถูกทิ้ง เช่น ในยุโรปมีโครงการ WRAP (Waste & Resources Action Program me) โดยมีห้างค้าปลีกจำนวนมากเข้าร่วมโครงการด้วย ในอังกฤษยังมีโครงการ Love Food, hate waste และห้างค้าปลีกเองก็มีนโยบาย zero waste โดยหลายแห่งได้นำเศษอาหารและอาหารที่ขายไม่หมดไปแปรเป็นพลังงาน (waste to energy)

คนบางคนรับประทานอาหารทุกอย่างที่ซื้อมาจนหมด แต่ส่วนใหญ่จะไม่ เพราะบางครั้งซื้ออาหารมากกว่าที่สามารถรับประทานได้ จึงมีอาหารเหลืออยู่มากมายอยู่บนจานและต้องโยนทิ้งไป จุดที่น่าสนใจในปัจจุบันยังมีกลุ่มคนที่หาเลี้ยงชีพจากอาหารที่ถูกทิ้งในถังขยะ เรียกว่า Freegan (มาจากคำว่า Fee+Vegan หรือมังสวิรัติ) ซึ่งพวก Freegan มีปรากฏทั้งในสหรัฐอเมริกา ยุโรป และอเมริกาใต้

ปัญหาขยะอาหารล้น นอกจากจะเป็นปัญหาที่สะท้อนถึงความเหลื่อมล้ำของสังคมแล้ว ยังเป็นปัญหาทางสิ่งแวดล้อมและบั่นทอนโอกาสทางสุขภาพอีกด้วย ซึ่งแม้ประเทศไทยจะยังไม่ประสบปัญหานี้แต่ก็ควรตระหนักและเร่งหามาตรการเพื่อป้องกันปัญหานี้ การขับเคลื่อนแก้ปัญหาระดับโลก “วิกฤตขยะอาหาร” เพื่อลดปัญหาสิ่งแวดล้อม ลดการสูญเสียทรัพยากร และเพิ่มอาหารให้ผู้หิวโหยทั่วโลก โดยเทสโก้ โลตัส ซึ่งทำธุรกิจค้าปลีกใหญ่ลำดับต้นๆ ในเมืองไทย ชาคริต ดิเรกวัฒนชัย รองกรรมการผู้จัดการ แผนกกิจการสาธารณะ เทสโก้ โลตัส เสนอแนวทางการลดปริมาณขยะอาหาร ตั้งแต่ผู้ผลิตถึงผู้บริโภค และกรณีศึกษาการทำงานร่วมกับคู่ค้าเพื่อลดการสูญเสียอาหาร

“การลดขยะอาหารตลอดห่วงโซ่อุปทานด้วยกลยุทธ์จากฟาร์มถึงโต๊ะอาหาร ผสานความร่วมมือทั้งภาคผู้ผลิตผู้บริโภค เราตระหนักดีว่าสามารถช่วยผลักดันแก้ไขปัญหาวิกฤตขยะอาหาร ด้วยวิธีป้องกันการเกิดขยะอาหารด้วยการนำอาหารที่ไม่เหมาะแก่การจำหน่ายไปบริจาคให้ผู้ยากไร้ และเร่งสร้างกระแสสังคมถึงภัยขยะอาหารอีกด้วย”

สำหรับการลดขยะอาหารผ่านกลยุทธ์จากฟาร์มถึงโต๊ะอาหารนั้น ได้เน้นการรับซื้อผลผลิตตรงจากเกษตรกร เพื่อช่วยให้เกษตรกรสามารถวางแผนการเพาะปลูกได้ดี และลดปัญหาพืชผลล้นตลาดจนกลายเป็นขยะอาหาร

“นอกจากนี้ เรายังร่วมมือกับเกษตรกรในการพัฒนาบรรจุภัณฑ์และการขนส่ง เพื่อป้องกันการสูญเสียระหว่างทาง และเมื่อพืชผลมาถึงร้านค้าเราได้ดูแลการจัดเก็บสินค้าอาหารสดอย่างเหมาะสม เพื่อลดการสูญเสีย ณ จุดขายอีกด้วย และยังป้องกันการเกิดขยะอาหาร ด้วยการนำอาหารที่ไม่เหมาะแก่การจำหน่ายไปบริจาคเป็นมื้ออาหารให้แก่ผู้ที่ขาดแคลน เช่น ได้นำไข่ไก่ฟองที่มีสภาพดีจากแพ็กไข่ที่แตกหักไปบริจาคแก่เด็กนักเรียนผู้ยากไร้”

การให้ทุกภาคีที่เกี่ยวข้องกับขยะอาหารล้นมาร่วมกันช่วยแก้ปัญหาให้บรรเทาเบาบางลง โดยสร้างการพัฒนาและแก้ไขปัญหาการสูญเสียอาหาร ซึ่งใช้ความเชี่ยวชาญขององค์กรมาสร้างให้เกิดประโยชน์อย่างยั่งยืน ทั้งเชิงเศรษฐกิจและสังคมไปพร้อมกัน โดยผ่านปฏิบัติการคือ ลดความสูญเสียจากระบบห่วงโซ่อุปทาน โดยเพิ่มการซื้อโดยตรงจากเกษตรกร และเปลี่ยนการสูญเสียเป็นอาหาร เดินหน้าสร้างความใส่ใจและเร่งสร้างกระแสสังคมถึงภัยจากขยะอาหารในหมู่ผู้บริโภคคนไทย ร่วมมือกับหน่วยงานที่มีส่วนได้ส่วนเสียต่างๆ เพื่อสร้างความยั่งยืน

“สำหรับภาคส่วนสังคมและผู้บริโภค เราได้เร่งสร้างการรับรู้และความร่วมมือในการลดขยะอาหาร ด้วยการออกแคมเปญรณรงค์ผ่านสื่อต่างๆ เช่น สื่อประชาสัมพันธ์ และโซเชียลมีเดีย ปัญหาขยะอาหารถือเป็นวิกฤตของมวลมนุษยชาติ แต่ประชาชนทั่วไปยังไม่ตระหนักถึงสิ่งที่เกิดขึ้น ดังนั้นความร่วมมือระหว่างห้างค้าปลีกของเรา หน่วยงานระดับสากลระดับโลก และภาครัฐในครั้งนี้ จึงนับเป็นโอกาสดีที่จะทำให้คนไทยตระหนักถึงความรุนแรงของปัญหาและร่วมกันสร้างจิตสำนึกให้เกิดขึ้นกับทุกภาคส่วนของสังคม ทั้งผู้ผลิต ผู้ขาย และผู้บริโภค”

ถึงแม้ว่าประชากรกว่าหลายร้อยล้านคนทั่วโลกต้องตกอยู่ในสภาวะขาดแคลนอาหาร อาหารที่ถูกผลิตได้บนโลกกว่า 1 ใน 3 กลับถูกทิ้งลงถังขยะอย่างไร้ความหมาย ทั้งนี้ปริมาณอาหารที่ถูกทิ้ง คือหนึ่งในปัจจัยที่สำคัญอันส่งผลทำให้หลายๆ เมืองทั่วโลก ต้องเผชิญกับปัญหาขยะล้นเมือง เพราะอาหารคือชีวิต อย่ากินทิ้งกินขว้าง การลดการสูญเสียและทิ้งขว้างอาหาร ไม่เพียงแต่ลดปัญหาเรื่องการไม่มีทรัพยากรธรรมชาติเพียงพอ แต่ยังช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และทำให้มีอาหารเพียงพอต่อผู้บริโภคอย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต