หนังสือสร้างชีวิตเส้นทางการเรียนรู้

โดย...พรีบพันดาว

เด็กสำคัญต่อการเติบโตของชาติฉันใด หนังสือก็สำคัญต่อการเติบโตของเด็กฉันนั้น เพราะการอ่านพัฒนาสมอง นักวิทยาศาสตร์พบว่า การอ่านหนังสือสัมพันธ์กับการพัฒนาสมองส่วนต่างๆ คนที่มีชื่อเสียงทั่วโลกมักถูกถามว่า หนังสือที่เป็นแรงบันดาลใจในวัยเด็กของเขาคือเล่มใด หรือเล่มไหนที่เป็นหนังสือในดวงใจของเขา ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะหนังสือมักเป็นจุดเริ่มต้นของ “เส้นทางชีวิตของการเรียนรู้” และสำหรับบางคนอาจเป็นเครื่องนำทางไปชั่วชีวิตก็ได้

หนังสือช่วยให้มีทักษะการประกอบวิชาชีพ ช่วยให้เป็นพลเมืองดี ช่วยสร้างสรรค์ ต่อยอด คิดนอกกรอบ ช่วยให้สื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพ ช่วยให้รู้จักคิดวิเคราะห์ ช่วยให้ใส่ใจสิ่งแวดล้อม ช่วยให้มีภาวะผู้นำ เติมแต้มต่อให้พ่อแม่

ตอนนี้มีนิทรรศการเส้นทางชีวิตของการเรียนรู้ (Life Journey of Learning) จัดแสดงที่ร้านแว่นแก้ว สาขาสุขุมวิท 31 ซึ่งเป็นนิทรรศการที่แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของหนังสือเด็กและเยาวชน ซึ่งนอกจากจะให้ความรู้แล้ว หนังสือยังช่วยพัฒนาสมองและพัฒนาการของผู้อ่านให้มีความสามารถในด้านต่างๆ อีกด้วย ฉะนั้นการปลูกฝังให้เด็กและเยาวชนรักการอ่านตั้งแต่เด็กสำคัญที่สุด

แต่ด้วยโลกนี้มีหนังสือมากมายหลายล้านเล่ม จะทำอย่างไรให้เด็กพบกับหนังสือเล่มโปรดเล่มแรกที่จะทำให้เขารักการอ่านไปตลอดชีวิต นิทรรศการนี้จึงเป็นคำตอบได้ไม่มากก็น้อย

 

‘หนังสือ’ ปัจจัยสำคัญในเส้นทางการเรียนรู้ของเด็ก

คงไม่มีสูตรสำเร็จว่าเด็กๆ ต้องอ่านหนังสือประเภทไหนในช่วงวัยไหน เส้นทางชีวิตของการเรียนรู้ เป็นแนวทางช่วยเลือกประเภทหนังสือให้ลูกหลานได้อ่านตามเส้นทางชีวิตของการเรียนรู้ ดร.คุณหญิงกษมา วรวรรณ ณ อยุธยา ประธานมูลนิธิหนังสือเพื่อเด็ก บอกว่า เส้นทางชีวิตของการเรียนรู้เป็นประเด็นที่อยู่ในความสนใจของทุกคน ในเรื่องคุณภาพของคน
ซึ่งขึ้นอยู่กับเส้นทางชีวิตที่เป็นสายยาว

“มีนักวิจัยของแคนาดาที่ไปสำรวจว่า การพูดถึงการเรียนรู้ตลอดชีวิต เอาเข้าจริงแล้วคนมีโอกาสเรียนรู้ตลอดชีวิตมากน้อยสักแค่ไหน ก็พบว่า สิ่งที่ทำให้เกิดความแตกต่างของการเรียนรู้
ตลอดชีวิตมี 4 ประการด้วยกัน คือ เริ่มตั้งแต่การเลี้ยงดูในครอบครัว มีผลอย่างยิ่งและมีผลทำให้เด็กมีความเหลื่อมล้ำก่อนเข้าโรงเรียน เด็กที่มีพัฒนาการที่ดีจะมีคลังคำมาก มีพัฒนาการทางสังคมหรือแม้กระทั่งสุขภาพอนามัย ซึ่งจะเป็นตัวบ่งชี้ไปถึงวัยผู้ใหญ

“ตามมาด้วยสอง - คุณภาพของโรงเรียน งานวิจัยของแคนาดาชี้ให้เห็นว่า โรงเรียนสามารถทำอะไรได้หลายอย่าง เด็กไม่เหมือนกันในแต่ละคน แต่โรงเรียนสามารถอุดช่องว่างนั้นได้ สิ่งที่ทำในโรงเรียนให้กับเด็กๆ จึงมีความหมายและมีความสำคัญมาก สาม - คุณภาพของสถานที่ทำงาน แม้ว่าคนจะจบจากมหาวิทยาลัยแล้ว แต่สิ่งที่หล่อหลอมเขาได้มาก พัฒนาและเปลี่ยนเขาให้มีความรักการทำงาน สามารถทำตัวให้ทันสมัยนั้น เกิดอยู่ในสถานที่ทำงาน หรือบรรยากาศของการเรียนรู้ในสถานที่ทำงาน ส่งเสริมให้มีพัฒนาการอย่างไร และสี่ - คุณภาพของสภาพแวดล้อม ไม่ว่าจะเป็นห้องสมุด ไม่ว่าจะเป็นพิพิธภัณฑ์หรือเทคโนโลยีต่างๆ”

 

ดร.คุณหญิงกษมา ย้ำว่า สิ่งเหล่านี้จะมีอิทธิพลต่อเส้นทางการเรียนรู้ตลอดชีวิต เพื่อไปสู่เป้าหมายคือ “เก่ง ดี มีสุข”

“แต่สมัยนี้ต้องเป็น ดี มีสุข แล้วก็เก่ง สิ่งที่ผู้ปกครองและครูสามารถช่วยเด็กๆ ได้ ด้วยการเชื่อว่า เด็กทุกคนเรียนรู้ได้ ถ้าครูทุกคนสามารถเข้าใจเด็กที่ตกเส้นทางการเรียนรู้ทั้งหลาย ทำให้เด็กเชื่อว่าตัวเองก็สามารถเรียนรู้ได้ ซึ่งมีความสำคัญยิ่ง ผู้บริหารโรงเรียนต้องช่วยพัฒนาบรรยากาศในการเรียนการสอนให้ครูสามารถมีความหลากหลาย ต้องมีความยืดหยุ่นในการเรียนการสอน ทำให้เขามีความสุขในการเรียนรู้ได้ และสร้างความรู้สึกที่ทุกคนเป็นมิตร มีความสุขและก็ปลอดภัย และตื่นเต้นกับการเรียนรู้ ตัวช่วยที่มองข้ามไม่ได้เลยก็คือหนังสือ ในยุคสมัยนี้หนังสือยังมีความสำคัญเสมอ ถือเป็นของเล่นและเป็นสื่อการเรียนการสอนที่ถูกที่สุด หนังสือไม่จำเพาะสำหรับเด็กที่อยู่ในโรงเรียน แต่สำหรับเพื่อนครูก็สำคัญเป็นอย่างยิ่ง หนังสือสำหรับผู้ปกครองให้ยืมไปอ่าน ดิฉันคิดว่าหนังสือเป็นตัวช่วยที่สำคัญที่สุด แต่ก็เป็นตัวช่วยหนึ่ง ตัวช่วยเชิงนโยบาย เชิงค่าใช้จ่ายต่อหัว การประเมินโรงเรียน สิ่งเหล่านี้ล้วนมีผลทั้งสิ้น”

ประธานสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ)ดร.สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์ ได้อ้างอิงรายงานผลการวิจัย “การจัดทํายุทธศาสตร์การปฏิรูปการศึกษาขั้นพื้นฐานให้เกิดความรับผิดชอบ”ของมูลนิธิสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย เพื่อนำเสนอต่อสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน เมื่อเดือน มี.ค. 2556 ในการสร้างปฏิรูประบบการศึกษาไทยในอีก 10 ปีข้างหน้า ซึ่งเกี่ยวโยงกับเส้นทางชีวิตแห่งการเรียนรู้ของเด็กไทยอย่างมีความหวัง

“โดยสรุป ผมไม่คิดถึงอุดมคติมากมาย ผมอยากเห็นนักเรียนที่ประเทศต้องการ แค่อ่านออก เขียนได้ คิดเป็น ทำแค่นี้ได้ภายใน 10 ปี คิดว่าก็บุญถมแล้ว ไม่คิดหวังถึงโรงเรียนที่ดีมีอุดมคติมากมาย หวังแค่มีครูอยู่ในโรงเรียนครบชั้นและครบทุกวิชา และครูเองมีเวลาสอน ไม่ต้องออกไปทำอะไรต่างๆ ที่สุดท้ายแล้วไม่มีผลต่อนักเรียน ขอแค่โรงเรียนมีความสามารถในการบริหารจัดการได้อย่างอิสระ รับครูได้เอง และไล่ครูออกได้ถ้าครูนั้นมีปัญหามากๆ รวมถึงโรงเรียนอยู่ภายใต้การประเมินที่สร้างความรับผิดชอบจริงๆ และผมเชื่อว่าประเทศไทยมีทรัพยากรพอ เราใช้เงินกับการศึกษามากพอ เรามีคนที่มีจิตใจดีที่อยากทำเรื่องการศึกษา ทั้งที่เป็นครูอยู่ในโรงเรียน พ่อแม่ ผู้ปกครอง ภาคเอกชนต่างๆ ที่อยากทำให้การศึกษาไทยดีขึ้น เพราะฉะนั้นเรามีทุนตั้งต้นดีพอที่จะทำให้ทุนการศึกษาของเราเป็นการสอนที่ดีพอสำหรับเด็กทุกคนในประเทศไทยได้ ถ้าเราจะบริหารจัดการดีๆ กำหนดนโยบายที่ดีออกมาภายใต้การสนับสนุนของทุกฝ่าย ผมว่าภายใน 10 ปีนี้เรามีโอกาสที่จะปฏิรูประบบการศึกษาในประเทศไทยให้ประสบความสำเร็จได้”

ทำไมหนังสือเด็กและเยาวชนจึงเป็นสิ่งสำคัญ

คิม จงสถิตย์วัฒนา กรรมการผู้จัดการ สถาบันนานมีบุ๊คส์ อินโนเวชั่น ได้กล่าวในการบรรยายพิเศษหัวข้อ “ทำไมหนังสือเด็กและเยาวชนจึงเป็นสิ่งสำคัญ” (Why Children’s Books Metter?) บอกว่า หนังสือสร้างตัวตน เนื้อหาและแรงบันดาลใจ จนสั่งสมให้เป็นตัวเธอใน วันนี้ และหากเชื่อว่าจะปลูกฝังให้คนไทยรักการอ่าน ต้องเริ่มตั้งแต่เด็ก คงต้องตอบคำถามว่า ทำไมหนังสือเด็กและเยาวชนจึงเป็นสิ่งสำคัญ? ซึ่งเธอบอกว่า มีอยู่ 9 ประเด็น

“ประเด็นที่ 1 หนังสือเด็กและเยาวชนสำคัญ เพราะทำให้เด็กๆ เห็นว่าทุกอย่างเป็นไปได้ ประเด็นที่ 2 เพราะสอนให้เด็กๆ รับมือกับการเปลี่ยนแปลง ต้อนรับความท้าทายและความแตกต่าง ประเด็นที่ 3 เพราะฝึกให้เด็กๆ คิดในสิ่งที่คิด เป็นการเตรียมพร้อมลูกหลานของเราให้รู้จักคิด รู้จักแยกแยะว่า เมื่อเจอประเด็นที่หลากหลายแบบนี้ อะไรควร อะไรไม่ควร เด็กและเยาวชนจำเป็นต้องมีคลังประสบการณ์พอสมควร แต่รู้อย่างเดียวก็ไม่พอ ต้องรู้จักคิดด้วย ประเด็นที่ 4 เพราะเปิดโอกาสให้ตักตวงประสบการณ์ของผู้ใหญ่ที่ผ่านนํ้าร้อนมาก่อน หากเด็กๆ ได้อ่านเรื่องราวของบุคคลสำคัญ หรือคนที่น่าเลื่อมใส ว่าพวกเราปฏิบัติอย่างไรเมื่อเจอสถานการณ์ต่างๆ ก็จะเป็นแนวทางหรือที่ปรึกษาให้กับเด็กๆ ได้ดีทีเดียว

 

“ประเด็นที่ 5 เพราะช่วยสร้างอุปนิสัย Be Proactive นั่นคือ ทุกความสำเร็จอยู่ในมือเรา ประเด็นที่ 6 เพราะสอนให้รักและเคารพตัวเอง เมื่อเรารักและเคารพตัวเองเท่านั้น เราจึงจะเข้าใจความรู้สึกของผู้อื่นและเคารพผู้อื่นได้ ประเด็นที่ 7 เพราะสนุก สิ่งที่สวยงามที่สุดของหนังสือเด็กและเยาวชนคือ มันไม่ต้องมีสาระความรู้เท่านั้น บางครั้งเพียงแค่สนุกก็เป็นพอ ประเด็นที่ 8 เพราะช่วยให้รับมือกับปัญหาชีวิตได้ เปรียบเสมือนเป็นเพื่อนสนิทอีกคนที่เราปรึกษาปัญหาได้ และสุดท้ายประเด็นที่ 9 เพราะท้าทายให้ได้ตั้งคำถาม รู้สึกว่า “เอ๊ะ!” เมื่อมีอะไรผิดต่างจากเดิม เมื่อพบสิ่งที่ไม่ถูกต้อง เห็นคำถามตั้งแต่ยังไม่มีใครถาม...แบบนี้ต้องได้รับการฝึกฝน”

จากความสำคัญของหนังสือเด็กและเยาวชนที่ส่งแรงบันดาลใจและมีอิทธิพลต่อเส้นทางชีวิตของการเรียนรู้ คิม สรุปว่า การอ่านเป็นสิ่งจำเป็นและเป็นพื้นฐานของการเรียนรู้ทั้งมวล อีกทั้งการปลูกฝังพัฒนาการและการสร้างนิสัยรักการอ่านนั้นสามารถทำได้ตั้งแต่เด็กฉะนั้นการปลูกฝังให้เด็กและเยาวชนอยากอ่านตั้งแต่เด็กสำคัญที่สุดที่จะพัฒนาเด็กให้เติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่ดีในอนาคต