เอกลักษณ์การรังสรรค์เครื่องประดับทองสุโขทัย

โดย...สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ (องค์การมหาชน) 

กรรมวิธีการผลิตเครื่องประดับทองตามแบบฉบับทองสุโขทัย มีหลายขั้นตอนด้วยกันล้วนแล้วแต่ต้องใช้ความพิถีพิถันและฝีมืออันประณีตทั้งสิ้น โดยเริ่มจากการหลอมทองคำแท่งบริสุทธิ์ซึ่งมีเนื้อทอง 99.99% ซึ่งปราศจากโลหะอื่นๆ และน้ำประสานทองเจือปน เนื่องจากคุณภาพของเนื้อทองคำมีผลต่อความยากง่ายในการขึ้นชิ้นงานเครื่องประดับ โดยทองบริสุทธิ์มีความอ่อนนุ่มยืดหยุ่นดี เหมาะแก่การทำเครื่องประดับทองตามรูปแบบของช่างทองโบราณ และด้วยความที่เป็นทองเกือบ 100% จึงทำให้เครื่องประดับมีสีทองเปล่งปลั่งกว่าทองรูปพรรณทั่วไป ที่มักทำด้วยทองคำ 96.50%

เมื่อช่างทองนำทองคำแท่งมาหลอมให้ละลาย โดยการเป่าไฟในเบ้าหลอมจนทองละลายกลายเป็นของเหลว แล้วจึงเทลงในรางสี่เหลี่ยม เมื่อทองแข็งตัวจับเป็นแท่งแล้ว ช่างทองจะนำมาตีแผ่เป็นแผ่นหรือรีดยาวเป็นเส้นหรือเป็นแผ่น โดยใช้เครื่องรีดแผ่นทองและเครื่องชักทองเป็นเส้นขนาดต่างๆ กันตามความต้องการ

หลังจากนั้น จึงนำมาสู่วิธีการประดิษฐ์ชิ้นงานทองสุโขทัย ด้วยการขึ้นรูปทรงและลวดลายทองรูปพรรณหลายลักษณะ ได้แก่ การถักทอง ซึ่งมีทั้งการถักลวดลายแบบกลม ที่เกิดจากจำนวนทองน้อยเส้น ตั้งแต่ลายสามเสาถึงลายสิบเสา และการถักลวดลายแบบแบน อย่าง ลายเปีย ลายยี่สิบเสา ลายยี่สิบสี่เสา ซึ่งส่วนใหญ่ใช้สำหรับทำสร้อยข้อมือ

การขึ้นลูกประคำทองที่มีลักษณะเหมือนลูกปัด มีทั้งทรงกลมและทรงรี ด้วยการนำแผ่นทองที่ตีได้ไปตอกลงในรางโอ ซึ่งเป็นแบบขึ้นรูปทรงมีลักษณะเป็นหลุมหลายขนาด โดยตอกให้เป็น 2 ฝา แล้วจึงนำมาประกบกันและเจาะรูตรงกลางทะลุถึงกัน เพื่อใช้สำหรับร้อยตกแต่งชิ้นงาน การขึ้นปีบซึ่งเป็นการนำทองที่รีดเป็นแผ่นสี่เหลี่ยมขนาดเท่าๆ กันมาประกอบเชื่อมต่อกันด้วยน้ำประสานทองแล้วจึงปิดฝาและเจาะรูหัวท้าย จากนั้นจึงนำชิ้นงานทองลักษณะต่างๆ มาร้อยเรียงและเชื่อมประกอบกันให้เป็นเครื่องประดับลวดลายแบบไทยตามจินตนาการเชิงศิลปะของช่างทอง

นอกจากนี้ ยังมีการพัฒนารูปแบบเครื่องประดับทองอีกหลายขั้นตอน อย่างการลงยาด้วยหินสี เช่น สีแดง เขียว น้ำเงิน สำหรับตกแต่งเครื่องประดับให้มีลวดลายสีสันสวยสดงดงาม แทนการประดับเพชรพลอยสีต่างๆ จนกลายเป็นเอกลักษณ์เด่นของเครื่องประดับทองสุโขทัย ซึ่งองค์ความรู้ในการผลิตเครื่องประดับทองเหล่านี้ได้ถูกถ่ายทอดสู่ลูกหลาน และขยายเป็นชุมชนช่างฝีมือผลิตเครื่องประดับทองใน ต.ท่าชัย และศรีสัชนาลัย อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย มานานกว่า 20 ปี ปัจจุบันมีร้านค้าผู้ผลิตเป็นที่รู้จักกันดีหลายสิบราย เช่น บ้านทองสมสมัย ผู้ริเริ่มงานเครื่องประดับทองสุโขทัย บ้านทองสมศักดิ์ อรอนงค์ช่างทอง ร้านทองนันทนา เป็นต้น