พาแม่เที่ยวเมืองสตรี ‘ลำพูน’

โดย...กาญจน์ อายุ

สิงหาคม เดือนของแม่เหมาะแล้วที่จะพาไปเที่ยวเมืองสตรีอย่าง “ลำพูน” เมืองที่ครั้งหนึ่งสตรีนาม “จามเทวี” ครองบัลลังก์ และเมืองคลังแห่งแพรไหม “ยกดอก” ฝีมือทอที่ตกทอดมาถึงปัจจุบัน

เมืองหริภุญชัย หรือลำพูนทุกวันนี้ สร้างขึ้นโดยปฐมกษัตรีนามจามเทวี พระนางต่อแพล่องแม่น้ำมาจากเมืองละโว้หรือลพบุรีแล้วมาขึ้นฝั่งที่แม่น้ำกวงบริเวณหน้าวัดพระธาตุหริภุญชัยปัจจุบัน เมืองเก่าอยู่ในอาณาเขตคูเมืองที่ถ้ามองบนอากาศจะคล้ายรูปหอยสังข์ เป็นที่ตั้งของ “อนุสาวรีย์พระนางจามเทวี” สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่คนลำพูนนิยมมาสักการะ อย่างวันที่ไปนั้นมีผู้หญิงเข้าทรงต่อหน้าพระนาง กางแขนรำและร่ายภาษาที่ฟังไม่ได้ศัพท์ก่อนจบด้วยท่ากราบและคืนสติเดินจากไปเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น

พระนางจามเทวีทรงนำพระพุทธศาสนามาเผยแพร่ในดินแดนนี้ ทรงรับสั่งให้สร้างวัดขึ้นทั้ง 4 ทิศ ได้แก่ วัดพระยืนที่ทิศตะวันออก วัดพระรอดที่ทิศตะวันตก วัดพระคงฤาษีที่ทิศเหนือ และวัดประตูป่าที่ทิศใต้ นอกจากนี้ยังเป็นผู้สร้างเมืองลำปางให้พระราชโอรสพระองค์สุดท้ายปกครอง จึงถือได้ว่าลำพูนเป็นแม่ของลำปางนั่นเอง

 

ไม่ไกลจากอนุสาวรีย์เป็นที่ตั้งของ “วัดจามเทวี” สถานที่ประดิษฐานพระอัฐิของพระนางบรรจุไว้ในสุวรรณจังโกศ หรือเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมแบบพุทธคยาสร้างด้วยศิลาแลงหุ้มด้วยทองคำจังโกและปิดด้วยทองคำเปลว กรวยยอดทองคำที่เคยมีได้หักหายไปทำให้เป็นยอดตัด ชาวบ้านจึงเรียกว่าเจดีย์กู่กุดจนติดปากกว่าชื่อจริง

อำนาจและบทบาทของสตรีในยุคหริภุญชัยยังมีให้เห็นที่วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร “สุวรรณเจดีย์” หรือเจดีย์ปทุมวดี ถูกสร้างขึ้นโดยพระนางปทุมวดี อัครมเหสีของพระเจ้าอาทิตยราช ผู้ครองหริภุญชัยองค์ที่ 33 แต่ส่วนที่สำคัญที่สุดของวัดคือ พระบรมธาตุหริภุญชัย ที่ภายในประดิษฐานพระเกศธาตุบรรจุในโกศทองคำ พระบรมธาตุฯ มีสีทองอร่าม เป็นเจดีย์ทรงล้านนาคล้ายพระธาตุดอยสุเทพ และเป็นพระธาตุประจำปีระกา คนเกิดปีไก่ควรมาสักการะให้ได้สักครั้งในชีวิต

หากกล่าวถึงสตรี เรื่องของความสวยความงามย่อมคู่กันอย่าง “ผ้าไหมยกดอกลำพูน” มรดกทางวัฒนธรรมของชาวลำพูนที่สืบทอดมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 โดยพระราชชายาเจ้าดารารัศมี พระราชธิดาเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 พระองค์ทรงถ่ายทอดความรู้ต่อเจ้าหญิงส่วนบุญ ธิดาเจ้าผู้ครองนครลำพูน จึงเป็นจุดเริ่มต้นให้ชาวลำพูนมีฝีมือการทอผ้าฝ้ายและผ้าไหมยกดอกไว้ใช้ในครอบครัว

การทอแบบยกดอกนั้น กล่าวง่ายๆ คือ เป็นวิธีการทอให้เกิดลวดลายโดยการยกตะกอแยกด้ายเส้นยืน และส่วนมากเป็นการทอลายดอกไม้ เช่น ลายดอกพิกุล ซึ่งถือว่าเป็นเอกลักษณ์ของผ้ายกดอกลำพูน

สถานที่สาธิตการทอผ้าไหมยกดอกสามารถชมได้ที่ “สถาบันผ้าทอมือหริภุญชัย” เป็นศูนย์เรียนรู้ชมการทอผ้าลายยกดอกจากกี่ไม้แบบเส้นต่อเส้น และที่ “เพ็ญศิริไหมไทย” สถานที่เก็บรวบรวมผ้าไหมยกดอกรวมถึงฉลองพระองค์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และยังมีฝีมือในการแกะลายผ้า แม้เพียงเศษผ้าบางส่วนทางเพ็ญศิริไหมไทยก็สามารถแกะลายและทอขึ้นมาใหม่ได้

 

นอกจากนี้ ผ้าไหมยกดอกลำพูนได้จดทะเบียนเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI (Geographical Indication) จากกรมทรัพย์สินทางปัญญา หมายความว่าผ้าไหมยกดอกลำพูนจะต้องผลิตใน จ.ลำพูน เท่านั้น หากมีการผลิตผ้าไหมในพื้นที่อื่นที่ไม่ใช่ลำพูน จะไม่สามารถใช้ชื่อผ้าไหมยกดอกลำพูนได้

ความสงบของเมือง วัดวาอารามเก่าแก่ และผ้าไหมแท้ลายงาม น่าจะถูกใจแม่ และคงจะดีถ้าได้พาแม่ไปเที่ยวเมืองสตรีในเดือน ส.ค.นี้ แต่ลูกทั้งหลายรู้หรือยังว่าลำพูนอยู่ตรงไหน ลำพูนไม่ได้อยู่อีสาน แต่อยู่ห่างจากเชียงใหม่เพียง 30 นาที โดยใช้ถนนสายต้นยาง (ถนนเชียงใหม่ลำพูน) ตรงอย่างเดียวจนสิ้นสุดต้นยางต้นสุดท้ายก็เป็นว่าถึงลำพูน

ลำพูน เป็นเส้นทางในโครงการเลดี้ เจอร์นีย์ (Lady Journey) ครั้งที่ 3 ของปี 2557 แคมเปญที่จัดขึ้นจากความร่วมมือระหว่างการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยและธนาคารยูโอบี เพื่อนำเสนอเส้นทางการเดินทางที่ตอบสนองผู้หญิงยุคใหม่ที่มีความเป็นตัวของตัวเองและชอบเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ จากการได้ท่องเที่ยวในประเทศไทย

สถาบันผ้าทอมือหริภุญชัย โทร. 05-356-0144

เพ็ญศิริไหมไทย โทร. 05-351-0524, 05-353-7512