บุคลิกของฟุตปาท

โดย...ธเนศน์ นุ่นมัน

เพราะะหยิบยืมรูปแ “วัฒนธรรม” หมายถึงรูปแบบกิจกรรมของคน ที่ยึดโยงไปถึงทุกสิ่งรอบตัว ทุกหนแห่ง ทุกซอกหลืบของเมืองที่พวกเขาอยู่อาศัย ย่อมปรากฏร่องรอยของวัฒนธรรม ตั้งแต่ ถนน ฟุตปาท ไปจนถึงอาคารรายรอบ บ้านแต่ละหลัง ห้องทำงาน พื้นที่ส่วนตัว ฯลฯ แม้บางแห่งจบบการสรรค์สร้างจากที่หนึ่งมาสู่อีกที่หนึ่ง แต่ก็กล่าวได้ว่า ไม่มีที่ไหนในโลกซ้ำกันเลย

88 ปีก่อน อ็องเดร มาลโรซ์ นักเขียน นักการเมือง ปราชญ์คนสำคัญของฝรั่งเศส บรรยายไว้ในหนังสือความเรียงรูปแบบจดหมายเรื่อง La Tentation de l’Occident ที่สำนักพิมพ์ผีเสื้อนำมาแปลเป็นหนังสือชื่อ “เสน่ห์ตะวันออก” ในทำนองว่า บ้านเมืองตะวันออกที่พบเห็นนั้นแตกต่างจากประเทศในตะวันตกที่ถูกกดทับด้วยรูปทรงเรขาคณิต ตามหลักปรัชญาจำนวนตัวเลขของพิธากอรัส ที่อธิบายว่า ในสามเหลี่ยมมุมฉากใดๆ พื้นที่ของสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านเป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก เท่ากับผลรวมพื้นที่ของสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านเป็นด้านประชิดมุมฉากของสามเหลี่ยมมุมฉากนั้น แนวคิดนี้อธิบายว่า สรรพสิ่งทั้งโลกคือตัวเลข

กาลต่อมา ภาพที่เห็นในบ้านเมืองแทบทุกแห่งในโลกตะวันออก นั้นชัดเจนว่า เรขาคณิตที่ซับซ้อนขึ้นๆ แผ่ขยายและถูกสร้างขึ้นครอบทุกตารางนิ้ว แต่ก็ใช่ว่ากรอบเรขาคณิตจะสามารถจะล้อมรั้วขังวัฒนธรรมหลายส่วนไว้เสียจนไม่เหลือพื้นที่แสดงอัตลักษณ์ของตัวเองได้

ไม่ว่าวัฒนธรรมการใช้ชีวิตที่เห็นในวันนี้ จะสืบทอดมานับพันปีหรือเพิ่งเกิดขึ้นเมื่อสัปดาห์ก่อน ต่างก็ทิ้งร่องรอยจารึกไว้ให้เห็น และยิ่งปรากฏชัดในบุคลิกภาพของผู้ที่อยู่ในอาณาเขตที่วัฒนธรรมนั้นครอบคลุมถึง สำหรับกรณีนี้ นิยามที่ อาเธอร์ มิลเลอร์ นักเขียนนิยายและบทละคร ว่าไว้ช่างเหมาะเจาะเหลือเกิน

เขาเขียนไว้ว่า “ในสายตาของคนแปลกหน้า ถนนเส้นไหนๆ ก็ไม่ต่างกันนัก แต่เราและเพื่อนบ้านต่างรู้ดีว่าละแวกบ้านเราสิ้นสุดลงตรงที่ไหน ขณะเดียวกันคนอื่นๆ ที่เราพบเห็น นอกเขตที่ว่านั้น ล้วนแต่เป็นคนแปลกหน้า”

จากที่มีโอกาส ข้ามน้ำข้ามทะเลเตร็ดเตร่ในดินแดนไกลโพ้น ผมเห็นต่างจากมิลเลอร์ในบางแง่มุม และจำได้ดีว่าพื้นฟุตปาทในเมืองใหญ่อย่าง เซี่ยงไฮ้ เฉิงตู โตเกียว และโซล ทำให้ผมตั้งคำถามว่า เหตุใดการสร้างบ้านแปงเมือง ที่ต่างต้องระเบิด เจาะขุดภูเขามาสร้าง จึงได้ผลลัพธ์ที่ต่างกันเหลือเกิน

ฟุตปาทในเซี่ยงไฮ้ สร้างเพื่อรองรับเท้านับพันล้านคู่ แต่หลายแห่งก็ดูแข็งแรงแน่นหนา บางแห่งสะอาดเอี่ยม และปูด้วยแผ่นยางสังเคราะห์กันลื่น แม้จะไม่ได้ทอดผ่านหน้าห้างสรรพสินค้าใหญ่ ไม่รู้ว่ามาตรฐานการก่อสร้างนี้แอบถูกส่งมอบไปถึงโตเกียวและโซลจากมือใคร ขณะที่เฉิงตูมีรายละเอียดของฟุตปาทที่ต่างออกไปจากเมืองอื่นอย่างค่อนข้างเหนือชั้น เพราะในส่วนขอบฟุตปาทที่นี่นั้น สร้างจากหินตัด ที่ดูแข็งแรงยิ่งกว่า ไม่ใช่การเทซีเมนต์หล่อ หรือบล็อกซีเมนต์ดังเช่นเมืองที่กล่าวมา

ผมจำบาทวิถีเหล่านั้นได้ดี พลางตั้งคำถามว่า ถึงเหตุผลในการสร้างให้แข็งแรงจนยากจะมีโอกาสพังหลุดล่อนจนสามารถตั้งงบประมาณสร้างใหม่ได้อย่างง่าย

นั่นเอง ที่ทำให้ผมนึกถึงละแวกบ้านตัวเอง และคิดถึงพื้นที่ที่รูปทรงเรขาคณิต ระบบตัวเลขตามที่มาลโรซ์ระบุ ไม่มีวันกดทับหรือครอบคลุมพื้นที่บางแห่งได้อย่างสิ้นเชิง

ฟุตปาทยาวไม่กี่สิบเมตร ปลายด้านหนึ่งยังอยู่ในระหว่างการก่อสร้าง ขณะที่อีกด้านที่สร้างเสร็จแล้วเริ่มพังไล่หลัง บ่งบอกถึงเรื่องราวเฉพาะที่ได้อย่างชัดเจนอย่างยิ่ง

ขณะเดียวกันผมก็เริ่มเห็นด้วยกับมิลเลอร์ ใช่แล้ว ในสายตาของคนแปลกหน้า ถนนเส้นไหนๆ อาจจะไม่ต่างกันนัก แต่เมื่อเห็นฟุตปาทที่เดินผ่านอยู่ทุกวัน ผมก็รู้ได้เลยว่า ละแวกบ้านตัวเองสิ้นสุดลงตรงที่ไหน