ศึกษาพระราชประเพณีโบราณ ผ่าน ‘การแต่งกายในพระราชพิธีโสกันต์’

โดย...วราภรณ์

พิพิธภัณฑ์ผ้า ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ จัดกิจกรรมเสวนาเรื่อง “ธรรมเนียมการแต่งกายในพระราชพิธีโสกันต์” เพื่อเป็นการเผยแพร่ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับพระราชพิธีโสกันต์ (โกนจุก) ตลอดจนเครื่องแต่งกายในพระราชพิธีดังกล่าว โดยได้รับเกียรติจากวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิ ได้แก่ พระมหาราชครูพิธีศรีวิสุทธิคุณ (ชวิน รังสิพราหมณกุล) ประธานพระครูพราหมณ์และหัวหน้าพราหมณ์ สังกัดกองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง และอาจารย์บุหลง ศรีกนก นักอักษรศาสตร์ชำนาญการพิเศษ กรมศิลปากร พร้อมการสาธิตการแต่งกายในพิธีโกนจุกประกอบการบรรยายโดยอาจารย์วีรธรรม ตระกูลเงินไทย ประธานกลุ่มจันทร์โสมา จ.สุรินทร์ เมื่อสัปดาห์ก่อน ณ พิพิธภัณฑ์ผ้า ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ หอรัษฎากรพิพัฒน์ ในพระบรมมหาราชวัง

พระมหาราชครูพิธีศรีวิสุทธิคุณ กล่าวถึงคติความเชื่อและประเพณีเกี่ยวกับเด็กเกิดใหม่ของไทยพิธีหนึ่งตามประเพณีราชสำนัก เมื่อพระราชโอรสหรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ หรือบุตรธิดาของขุนนางผู้ใหญ่เรื่อยมาจนถึงบุตรธิดาของคนสามัญธรรมดาทั่วไปสมัยก่อนมักนิยมไว้ผมจุกเป็นส่วนมาก โดยเชื่อว่าเมื่อมีพิธีโกนผมไฟแล้วก็จะเว้นผมไว้ตรงส่วนกระหม่อม เพราะถือเป็นส่วนที่บอบบางที่สุดบนศีรษะ ความเชื่อดังได้รับคติการไว้ผมจุกนี้มาจากศาสนาพราหมณ์ เนื่องด้วยเทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์นั้นมีผมยาวและขมวดมุ่นเป็นมวยไว้กลางศีรษะ อาจมีการนำคติดังกล่าวมาดัดแปลงเป็นทรงผมเด็ก ด้วยมีความเชื่อว่าเด็กจะได้รับการคุ้มครองจากพระผู้เป็นเจ้า

สมัยโบราณจะนิยมให้บุตรธิดาไว้ผมจุกจนโตอายุประมาณ 11-13 ก็จะทำพิธีโกนจุก เพื่อเป็นสัญลักษณ์แสดงออกกับทั้งตัวเด็กและคนรอบข้างว่า เด็กได้เติบโตแล้ว พิธีโกนจุกนี้หากเป็นของพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไปจะเรียกว่า “พระราชพิธีโสกันต์” ส่วนพระอนุวงศ์ระดับหม่อมเจ้า เรียกว่า “พิธีเกศากันต์” ซึ่งเครื่องพิธีที่ใช้ในพิธีโกนจุกที่โบสถ์พราหมณ์ ประกอบด้วย บัณเฑาะว์ สังข์ ถาด 3 ขา กรรไกรและมีดสำหรับโกนผม ทำจากเงิน ทอง นาก และแว่นเวียนเทียน ที่ใช้ในการเวียนเทียนในงานพระราชพิธีเพื่อให้เกิดสิริมงคล

จากนั้นเป็นการสาธิตการแต่งกายในพระราชพิธีโสกันต์ ที่จำลองมาจากพระราชประเพณีโบราณประกอบการบรรยาย โดยอาจารย์วีรธรรมร่วมบอกเล่าถึงการสืบสานประเพณีโกนจุกที่ครอบครัวยังคงอนุรักษ์ไว้จนปัจจุบัน ซึ่งนอกจากเป็นเรื่องคติความเชื่อแล้ว ยังเป็นการผสานเรื่องของสรีรศาสตร์ไปในตัวด้วย