ชมศิลป์ ณ บ้านจิม

โดย...โจนาธาน

บ้านจิมเรียกเต็มยศก็คือ “บ้านไทย จิม ทอมป์สัน”

หาไม่ยาก อยู่ซอยเกษมสันต์ 2 ถนนพระราม 1 ตรงข้ามสนามกีฬาแห่งชาติ รถไฟฟ้าปรื๊ดเดียวถึงเลย ถือเป็นพิพิธภัณฑ์ใจกลางเมืองที่ไม่เพียงเดินทางสะดวก ที่นี่ยังเพียบด้วยงานสะสมชิ้นเอกอุและหาชมยาก

เจ้าของ “เจมส์ เอช. ดับเบิลยู. ทอมป์สัน” หรือที่รู้จักในนาม “จิม ทอมป์สัน” ราชาไหมไทยชาวอเมริกัน สร้างขึ้นด้วยหยาดเหงื่อผ้าไหมที่เขาปลุกปั้นธุรกิจจนโด่งดัง ขณะพำนัก ณ ประเทศไทยตลอด 25 ปี จวบกระทั่งเขาสูญหายไปตั้งแต่ปี 2510 สภาพเดิมบ้านจิมยังคงได้รับการดูแลรักษาอย่างดี

 

บ้านจิมเริ่มก่อร่างสร้างเมื่อวันที่ 15 ก.ย. 2501 ตัวบ้านเป็นบ้านเก่าร่วมร้อยปีที่คงสภาพดีเยี่ยม ถูกนำมาปรับให้ดูเอี่ยม แต่คงไว้ซึ่งงานศิลปะแบบไทย หมู่เรือนไทย 6 หลังเรียงต่อกันตามหลักสถาปัตยกรรม บวกกับความเชื่อโหราศาสตร์

ว่ากันว่า ส่วนที่เก่าที่สุดคือห้องนั่งเล่น ตั้งเด่นเป็นสง่ากลางโถงเรือนใหญ่ อายุน่าจะอยู่ในสมัยต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 เจ้าของได้มาจากบ้านครัว ที่ตั้งอยู่ริมฝั่งคลองมหานาคฟากตรงข้าม

ถัดมาที่เก่าแก่ไม่แพ้กันก็เป็นส่วนของครัว ได้มาจากบ้านครัวอีกเช่นกัน ความเก่าแก่ของส่วนนี้พอๆ กับส่วนห้องนั่งเล่น อายุอยู่ในคริสต์ศตวรรษเดียวกัน

 

ขณะที่ส่วนอื่นๆ ภายในเรือนไทย ความเก่าแก่ก็ลดหลั่นลงมาตามลำดับ โดยเจ้าของตระเวนเสาะหาจากหลายแห่ง ก่อนจะถูกหลอมเป็นเรือนไทยอันงดงามในปัจจุบัน รวมระยะเวลาการก่อสร้างบ้านจิมก็ราว 1 ปี เสร็จสมบูรณ์วันที่ 3 เม.ย. 2502

ใช้เวลาเดินทอดน่องบนเรือนไทย จะพบว่าไม่เพียงแค่ความเก่าแก่ที่สัมผัสได้จากที่นี่ หากแต่เดินอย่างพินิจพิเคราะห์ก็จะพบกับงานศิลปะที่ซ่อนตัวตามส่วนต่างๆ ของเรือน ไล่เรียงกันตั้งแต่โครงสร้าง จนถึงข้าวของเครื่องใช้ที่นำมาตกแต่งและประดับ

เสาค้ำและฝาเรือนเอนเข้าหากันเล็กน้อย ทำให้เรือนดูสูงโปร่ง คันทวยแกะลาย คล้ายกับคันทวยใช้ค้ำเชิงกลอนของวัดและวัง เป็นการประยุกต์ใช้กับบ้านพักอาศัย ความเชื่อแบบไทยๆ ก็มีอยู่เยอะ ยิ่งเฉพาะธรณีประตู คนไทยเชื่อว่าจะช่วยป้องกันวิญญาณร้ายไม่ให้มารบกวนคนในบ้าน อีกทั้งยังเป็นปราการกั้นเด็กเล็กพลัดตกน้ำตกท่าของคนที่มีบ้านใกล้คลอง

 

แต่สิ่งที่น่าอัศจรรย์ของเรือนไทยแห่งนี้ที่ใครๆ ต้องทึ่ง นั่นคือเป็นเรือนไทยที่ไม่ได้ใช้ตะปู ทำให้ง่ายต่อการประกอบและรื้อถอน เรือนทั้งหลังสร้างด้วยฝาปะกน ทำด้วยกระดานน้ำหนักเบา ยึดเข้าไว้กับโครงตัวเรือนที่เป็นเสาไม้ไร้ซึ่งการตอกตะปู เป็นสุดยอดภูมิปัญญาช่างสมัยก่อน

แม้จะมีความเป็นสถาปัตยกรรมไทยโบราณค่อนข้างสูง แต่บางส่วนบางมุมของบ้านจิมก็แฝงด้วยงานสถาปัตยกรรมชาติอื่น ผสมผสานกันอย่างกลมกลืน แลดูเป็นเรือนไทยอันเปี่ยมไปด้วยเสน่ห์

งานแกะสลักลายแบบจีนที่ปรากฏอยู่ใต้บานหน้าต่างบานประตู บันไดขึ้นเรือนมีตุ๊กตาหินรูปสิงห์แบบจีนสองตัวขนาบสองข้าง เป็นงานศิลปะสไตล์จีน โถงหน้าบ้านและบันไดตกแต่งด้วยกระเบื้องหินอ่อนตาหมากรุกขาวสลับดำ สันนิษฐานอาจมาจากอิตาลี

 

ปลายสันหลังคาที่งอนเชิดขึ้น ซุ้มประตูทรงโค้งประดิษฐานพระพุทธรูปหินทราย สองข้างขนาบอยู่ด้วยเทวรูปปูนปั้นพระศิวะและพระอุมา เป็นอิทธิพลสถาปัตยกรรมจากเขมร สะท้อนถึงบารมีและความมั่งคั่งผู้เป็นเจ้าของ สวยประณีตจากฝีมือช่างศิลป์ที่มีความชำนาญ

มาบ้านจิมหาชมของสะสมได้จุใจ พูดไว้ไม่เกินความจริงนัก ของสะสมส่วนตัวของจิม ทอมป์สัน บ่งบอกถึงความชอบและรสนิยม มากกว่าชอบคือรัก และมากกว่ารักคือหลงใหล เจ้าของบ้านผู้จากโลกไปอย่างไม่หวนกลับ ยังตราตรึงผู้เข้าชมพิพิธภัณฑ์ด้วยสารพัดของสะสม อาทิ งานประติมากรรม ภาพจิตรกรรม เครื่องกระเบื้องเคลือบ และของสะสมอื่นๆ

 

ยกตัวอย่างบางชิ้น พระพุทธรูปสมัยอยุธยาคริสต์ศตวรรษที่ 18 เครื่องกระเบื้องเคลือบในคอลเลกชั่นส่วนตัว ตั้งไว้บนแผ่นผ้าไหมลายดอกบัวใบบัว ชามก้านกลวง สามารถใช้เป็นหลอดดูดได้ ฉากไม้แกะสลัก สมัยรัตนโกสินทร์ เป็นภาพพระมาลัยขึ้นไปบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ของพระอินทร์และเทศนาให้แก่ศาสนิกชนเรื่องนรกภูมิ

เหล่านี้ล้วนเป็นงานศิลปะชิ้นเอกอุ หาชมที่ไหนไม่ได้ ต้องแวะมาชมที่นี่

 

(หมายเหตุ บ้านไทย จิม ทอมป์สัน เปิดให้เข้าชมตั้งแต่ 9 โมงเช้า ปิดประมาณ 5 โมงเย็น ค่าบริการเข้าชม ผู้ใหญ่ 100 บาท นักเรียนนักศึกษา 50 บาท สอบถามรายละเอียด โทร. 02-216-7368)

ผ้าไหม บ้านครัว

แค่ฟากคลองมหานาคกั้นกันเท่านั้น คือที่ตั้งของชุมชนบ้านครัวกับบ้านจิม ชุมชนแขกจามแห่งนี้เป็นผู้อยู่เบื้องหลังความสำเร็จของผ้าไหมจิม แม้วันนี้จะไม่ได้ผลิตส่งให้จิม ทอมป์สันแล้ว ทว่าชุมชนบ้านครัวก็ยังไม่ได้ล้มหายตายจากในฐานะแหล่งผลิตผ้าไหมแห่งมหานครกรุงเทพฯ สนใจชมการทอผ้าไหมที่บ้านครัว แวะไปได้ที่บ้านลุงอุ๊ด ผู้สืบสานตำนานผ้าไหมบ้านครัวไว้อย่างเหนียวแน่น แม้สังคม (กรุงเทพฯ) จะเปลี่ยนไปจนแทบจำไม่ได้ แต่ผ้าไหมบ้านครัวยังไม่สิ้นลมง่ายๆ โทร. 02-215-9864