เฟินต้นทาสเมเนียน (Tasmanian treefern) ในโครงการหลวง

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

หลายปีมาแล้ว มีการสั่งนำเข้าเฟินต้นชนิดนี้จากถิ่นกำเนิดดั้งเดิม คือนิวซีแลนด์ โดยนำเข้ามาหนึ่งตู้คอนเทนเนอร์ มูลค่านับแสนบาท และนำมาปลูกเลี้ยงในเนิร์สเซอรีที่ จ.เชียงใหม่ ผู้นำเข้าคือคุณนริศ แสนไชย เจ้าของสวนแสนไชย ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีในเรื่องการนำเข้าไม้ดอกไม้ประดับหลายต่อหลายชนิดจากออสเตรเลีย อาทิ โรโดเดนดรอน (วีรียา) อาเซเลีย ดอมบียา ปาล์ม เฟิน และไม้ดอกอื่นๆ อีกมากมาย

เฟินต้นทาสเมเนียนที่นำเข้ามาเป็นต้นที่ถูกหั่นเป็นลำโดยไม่มีรากติดมาด้วย แต่ได้รับการตัดแต่งใบแก่ และผู้รวบเข้าหากันอย่างเรียบร้อย ตู้คอนเทนเนอร์ได้รับการปรับปรุงอุณหภูมิให้มีสภาพเหมาะสมแก่การเดินทางนานหลายสัปดาห์

เฟินต้นทาสเมเนียนนี้อาจเจริญเติบโตได้สูงถึง 15 ม. แต่ส่วนมากจะเติบโตอยู่ที่ระดับประมาณ 4-5 ม.เท่านั้น ลำต้น (rhizome) ตั้งตรง มีลักษณะเป็นลำ (trunk) ทำให้ดูโดดเด่นเป็นที่ต้องการของนักจัดภูมิทัศน์ทั้งในและนอกอาคาร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสหรัฐและยุโรป ลำต้นของมันเต็มไปด้วยขนที่โคนของก้านใบ ใบของเฟินต้นทาสเมเนียนมีขนาดใหญ่ สีเขียวเข้ม เนื้อใบหยาบแผ่ได้กว้าง 2-6 ม. ลำต้นอาจแตกเป็นหลายยอดก็เป็นได้ ใบมีทั้งใบที่ไม่สร้างอับสปอร์ และใบที่สร้างอับสปอร์ได้

ลำของเฟินต้นประกอบด้วยซากเหลือที่ผุพังของกาบใบเก่าและมักเป็นที่อาศัยของรากฝอยเพิ่งงอกออกมา ลำต้นอาจเกิดเป็นลำเดี่ยวปราศจากไหล (runners) แต่อาจสร้างหน่อเล็กๆ ออกมาจากโคนก็เป็นได้ ลำต้นเฟินชนิดนี้อาจถูกตัด และชำจนเกิดรากฝอยได้อีก ลำต้นที่มียอดอยู่อาจถูกนำไปปักชำหรือปลูกให้เกิดรากได้ไม่ยากนัก ตอของเฟินต้นชนิดนี้มักไม่แตกยอดใหม่ อย่างไรก็ตาม ลำต้นของเฟินชนิดนี้มักเป็นที่เกาะอาศัยของพืชอิงอาศัยต่างๆ มากมาย รวมทั้งเฟินและมอส อัตราการเจริญเติบโตของเฟินต้นทาสเมเนียนอยู่ที่ 3.5-5 ซม.ต่อปี และอาจสร้างสปอร์ได้ หากสภาพอากาศเหมาะสม

ผู้เขียนซื้อเฟินต้นทาสเมเนียนสองต้นจากสวนแสนไชย จ.เชียงใหม่ และนำขึ้นไปปลูกไว้บนสวนรวบรวมพันธุ์เฟินที่ดอยอินทนนท์ ระดับ 1,200 ม. จากนั้นใช้เวลาเพียงสองปี เฟินต้นทาสเมเนียนจึงผลิใบที่สร้างอับสปอร์ออกมา จากนั้นในปี 2553 คุณอนุพันธ์ สุรินทรังสี เจ้าหน้าที่โครงการเฟินตัดใบและเฟินกระถางจึงดำเนินการเพาะสปอร์และได้ต้นสปอร์โรไฟต์ออกมา โดยใช้ระยะเวลาในการพัฒนาอีกสองปีจึงสามารถนำต้นสปอร์โรไฟต์ออกปลูกลงแปลงกลางแจ้งได้ ปัจจุบันเฟินต้นทาสเมเนียนที่เกิดในโครงการหลวงทั้งหมดเจริญเติบโตดีภายใต้สวนใกล้สายน้ำตกสิริภูมิ ดอยอินทนนท์

การขยายพันธุ์

เฟินต้นทาสเมเนียนขยายพันธุ์ได้โดยสปอร์ ดังมีระยะการเจริญเติบโตซึ่งบันทึกได้จากหน่วยขยายพันธุ์ที่สถานีเกษตรหลวง ขุนกลาง ดอยอินทนนท์ ดังนี้

ระยะการเจริญเติบโตและพัฒนาการของเฟินต้นทาสเมเนียน (Dicksonia antartica) จากการเพาะสปอร์ L1

วันที่หว่านสปอร์วันงอก วันที่สร้างใบเทียม (Prothallus stage) วันที่สร้างใบจริง (Sporophyte stage) วันที่ย้ายกล้าลงกระถางเดี่ยว วันที่ย้ายต้นลงสวน * 0-35 วัน 30-45 วัน 60 วัน 90 วัน 240 วัน

กระถาง 8 นิ้ว L1 วัสดุเพาะสปอร์ได้แก่พีท (peat)

* พื้นที่สวนระดับ 1,200 ม. โดยประมาณ

อย่างไรก็ตาม การขยายพันธุ์โดยไม่อาศัยเพศที่นิยมกันเป็นการค้าในนิวซีแลนด์ มีสองวิธีคือ การแยกหน่อที่แตกจากตาโคนต้น นำมาชำในกระถาง และจำหน่ายในเนิร์สเซอรี เมื่อต้นได้ขนาดประมาณ 2-3 ฟุต การขยายพันธุ์โดยไม่อาศัยเพศอีกวิธีได้แก่การตัดลำต้น (rhizomes) ซึ่งใช้เลื่อยตัดลำต้นออกในระดับใกล้ผิวดิน ตัดแต่งใบออกให้หมด ส่วนยอดซึ่งถูกตัดออกจะสร้างรากที่โคนและเจริญเติบโตต่อไปได้ (แต่ส่วนตอจะตายไป) การที่เฟินต้นทาสเมเนียนขยายพันธุ์โดยตัดลำต้นไปปลูกใหม่ได้นี้นับว่าได้เปรียบกว่าเฟินต้นสกุล Cyathea ซึ่งหากตัดต้นไปปลูกใหม่มักจะตายไปโดยไม่สร้างรากออกมา

ลักษณะด้านนิเวศวิทยา

เฟินต้นทาสเมเนียนในออสเตรเลียมักพบตามลาดเขาป่าไม้ที่ให้ร่มเงาไม่แน่นทึบนัก พื้นป่ามันอยู่อุดมด้วยใบไม้ผุหล่นร่วงทับถมกัน และมักพบในพื้นที่ภูเขาระดับสูงของป่าเมฆ อาจนับได้ว่าเป็นเฟินต้นที่มีจำนวนประชากรสูงที่สุดทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ของออสเตรเลีย สำหรับในนิวซีแลนด์นั้นเฟินต้นชนิดนี้เติบโตเป็นหลักอยู่ในเกาะแทสเมเนียน โดยขึ้นอยู่กับดินซึ่งเป็นกรดหรือเป็นกลาง แม้แต่ดินด่างอ่อนก็ขึ้นได้ แต่ชอบขึ้นในที่ร่มรำไร ทนต่อความแห้งแล้ง ในบริเวณราก แต่จะเติบโตดีที่สุดในดินที่มีความชุ่มชื้นและซากอินทรียวัตถุสูง

 

เทคนิคปลูกเลี้ยง

เฟินต้นชนิดนี้เหมาะจะปลูกตกแต่งสวนในงานภูมิทัศน์ โดยใช้เป็นไม้ประดับยืนต้นที่มีคุณสมบัติเป็นพืชภูมิสถาปัตย์อย่างแท้จริง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศเขตอบอุ่นหรือแม้แต่เขตหนาว (Cold temperate) ติดลบ 5 องศาเซลเซียส ก็พอทนอยู่ได้ ในสหราชอาณาจักรจึงพบเฟินต้นจากนิวซีแลนด์ปลูกอยู่ตามศูนย์การค้าในโรงเรือนคอนเซอวะตอรี (Conservatory) ก็พบอยู่บ่อยๆ

การปลูกเฟินต้นทาสเมเนียนในเขตอบอุ่นเขาจะปล่อยใบแก่ให้ห้อยติดต้นทิ้งชายใบลงมาคลุมต้นไว้เช่นนั้น เป็นการดีเพราะช่วยปกป้องลำต้นจากความหนาวเย็นของสายลมและน้ำค้างแข็ง ซึ่งจะทำให้เกิดการขาดน้ำ การใช้ฟางหญ้าแห้งหรือกระสอบป่านพันรอบต้น ห่อหุ้มไว้เป็นสิ่งควรปฏิบัติยามเข้าฤดูหนาวที่ยาวนาน

ในประเทศไทย เฟินต้นทาสเมเนียนปลูกได้ดีในระดับสูงกว่า 800 ม. จากระดับน้ำทะเลขึ้นไป และควรได้รับน้ำฝนกว่า 1,200 มม.ต่อปีจึงจะดี ตามลำต้นของมันอาจเป็นแหล่งเกาะอาศัยของกล้วยไม้ มอส และเฟินชนิดอื่นๆ

การขุดหลุมปลูกควรเปลี่ยนดินก้นหลุม และใส่ใบไม้ผุผสมแกลบสดที่ผ่านการหมักมาแล้ว 5-6 เดือน และเติมปุ๋ยเคมีสูตร 14-14-14 (NPK) ให้สักครึ่งกิโลกรัม จากนั้นจึงคลุกเคล้าให้เข้ากันโดยเติมหน้าดินลงไปผสม จากนั้นจึงปลูกเฟินต้นทาสเมเนียนลงไป ปักหลักให้ลำต้นตั้งตรง โดยใช้เสาหลัก 3 ลำ ปักเป็นรูปสามเหลี่ยม และมัดลำต้นมิให้โยกคลอนเพราะลม จากนั้นจึงกลบดินรอบโคน ปรับแต่งดินจนได้ระดับสูงกว่าพื้นดินโดยรอบ รดน้ำจนดินยุบลงต่ำกว่าระดับดินโดยรอบหลุมปลูกเล็กน้อย คลุมดินด้วยใบไม้ผุ เพื่อรักษาความชื้นในดิน

หนอนกินใบเป็นศัตรูสำคัญ ใช้วิธีจับทำลาย โดยไม่ใช้สารเคมีกำจัดอย่างเด็ดขาด เนื่องจากอยู่บริเวณต้นน้ำลำธาร