เหลียวหลังแลหน้าสตรีอาเซียน การเติบโตและบทบาทผู้นำในศตวรรษที่ 21

โดย...วันพรรษา อภิรัฐนานนท์/ ภาพ วิศิษฐ์ แถมเงิน

สมัยพุทธกาล ชายหญิงถูกจับคู่แต่งงานตั้งแต่เล็ก โดยมากมักในราว 12-13 ปี ก่อนแตกเนื้อสาวเล็กน้อย เพื่ออะไรก็เพื่อควบคุมฝ่ายหญิงให้อยู่ในโอวาทของครอบครัวใหม่ได้ง่าย พระสุกกา หนึ่งในภิกษุณี ที่ต่อมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ก็ดุจเดียวกัน

สุกกาถูกเตรียมสู่พิธีแต่งงานตั้งแต่อายุยังน้อย นางศึกษาวรรณคดี เรียนดนตรี การเย็บปักถักร้อย การทำสวน การจัดการบ้านเรือน ดูแลสั่งการคนรับใช้ ปรุงอาหาร วาดเขียน และวิชาอื่นๆ ที่จะสร้างความพึงพอใจแก่ผู้เป็นสามี ถ้าไม่แต่งงาน หญิงมีอีกเพียงทางเลือกเดียว คือเป็นนักบวชในศาสนาใดศาสนาหนึ่ง

มองย้อนไปเป็นพันปี หากในปัจจุบันแม้บทบาทสตรีจะก้าวหน้าไปมาก แต่ก็เป็นความจริงที่ว่า ยังมีสตรีอีกมาก ที่ไปได้ไม่ไกลจากสมัยพุทธกาลนัก....

 

ผู้นำสตรีกับการขับเคลื่อนอาเซียนสู่อนาคต

ไมโครซอฟท์ ร่วมกับสถาบันนโยบายสาธารณะ ลี กวน ยู แห่งมหาวิทยาลัยแห่งชาติสิงคโปร์ องค์การอ็อกซ์แฟม และมูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์ จัดเสวนา Women Leaders and the New Asian Century Forum ผลักดันสตรีสู่บทบาทผู้นำ และสร้างความตระหนักเรื่องความหลากหลายทางเพศสู่การประสานเป็นหนึ่ง อย่างไรก็ตาม บทสรุปของอาเซียนและสตรีในภูมิภาคนี้ คือ หนทางที่ยังเต็มไปด้วยขวากและหนาม

ดร.จุรี วิจิตรวาทการ ที่ปรึกษาและอดีตอธิการบดี รองประธานและประธานของสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (ประเทศไทย) กล่าวว่า ในอาเซียน หญิงไทยนับว่าได้รับโอกาสที่ดี ดีกว่าอินเดีย ดีกว่าบังกลาเทศ ดีกว่าญี่ปุ่น เกาะกลุ่มใกล้เคียงกับประเทศเพื่อนบ้าน คืออินโดนีเซีย มาเลเซีย ลาว กัมพูชา อย่างไรก็ตาม ในโอกาสที่ผู้หญิงได้รับ ก็มีการกีดกันแบบไม่รู้ตัวที่ครอบอยู่

สำหรับสตรีไทยในตำแหน่งผู้นำ แม้ปัจจุบันจะเพิ่มขึ้น แต่ก็ยังเป็นสัดส่วนที่น้อย ในภาครัฐมีสตรีที่ดำรงตำแหน่งสูงสุด หรือในระดับซี 11 เพียง 10% รองลงมาหรือระดับอธิบดี มีสตรี 22% และรองลงมาในระดับรองอธิบดี มีผู้หญิงเพียง 32%

 

ในรัฐวิสาหกิจ ตัวเลขไม่แตกต่างกันมาก โดยระดับหัวหน้าหน่วยถึงระดับกรรมการบอร์ด มีผู้หญิงน้อยมาก ในองค์การมหาชนก็เช่นเดียวกัน แม้กระทั่งในหน่วยงานที่ต้องการมุมมองของผู้หญิง หากตำแหน่งผู้นำก็ยังเป็นตำแหน่งของชาย เช่น การบินไทย แม้ผู้โดยสารครึ่งหนึ่งเป็นผู้หญิง แม้จำนวนพนักงานที่มากกว่าครึ่งหนึ่งเป็นผู้หญิง แต่ตำแหน่งผู้นำเป็นของผู้ชาย

สำหรับในภาคเอกชน คณะกรรมการบริษัทมีสมาชิกเพศหญิงร่วมอยู่ในสัดส่วนที่น้อยมาก โดยนิด้าเคยทำวิจัย เลือกสุ่มจากบริษัทในตลาดหลักทรัพย์ฯ พบว่า คณะกรรมการหรือบอร์ดบริหาร มีผู้หญิงแค่ 10% เท่านั้น

“สตรีเติบโตมากขึ้น มีความสามารถมากขึ้น แต่ไม่สามารถเติบโตในหน้าที่การงานได้”

อุปสรรคของหญิง คือค่านิยม ดร.จุรี กล่าวว่า ในภูมิภาคนี้ คุณค่าของหญิงน้อยกว่าชาย สตรีในเอเชีย ลำพังความสามารถของตัวเองแล้ว ไม่สามารถก้าวสู่ตำแหน่งหน้าที่ระดับสูงได้ ในภาคการเมืองต้องมีชื่อเสียงของครอบครัวเป็นใบเบิกทาง ไม่ว่าจะเป็นนางคอราซอน อาคีโน อดีตประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ นางเมกาวาตี ซูการ์โน บุตรี ผู้นำอินโดนีเซีย และ น.ส.ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร รักษาการตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของประเทศไทย

 

ในระดับเริ่มต้น หญิงชายมีอัตราความสามารถและการเติบโตทางอาชีพเท่ากัน แต่หลังจากผ่านตำแหน่งระดับกลาง สตรีส่วนใหญ่ไม่สามารถขึ้นสู่ระดับที่สูงขึ้นไปอีกได้ เนื่องจากแต่งงานและมีบุตร หากไม่ได้รับการสนับสนุนจากองค์กรที่สังกัด สตรีจะก้าวต่อได้อีกแค่สั้นๆ ตรงกันข้ามกับผู้ชายที่ไม่ต้องเลี้ยงลูก

“ผู้ชายมีเวลามากกว่า เวลาที่จะไปติดตามนายก็มากกว่า โอกาสในการสร้างระบบต่างตอบแทนกันของผู้ชายกับผู้ชายด้วยกันก็เข้มแข็งกว่า นอกจากนี้ยังมีประเด็นชู้สาว ซึ่งทำลายโอกาสผู้หญิงในสังคมไทยอย่างมาก เนื่องจากเจ้านายไม่กล้าใกล้ชิดหรือให้โอกาสลูกน้องผู้หญิง”ดร.จุรี เล่า

การแก้ปัญหา ต้องแก้ที่ค่านิยม โดยอาศัยการรณรงค์ระดับนโยบายในระยะยาว ปรับนโยบายและหลักสูตรการศึกษา ให้มีการฝึกอบรมเรื่องการเป็นผู้นำทั้งสองเพศตั้งแต่เด็ก เปลี่ยนแปลงค่านิยมและมุมมองเก่าๆ ที่วางตำแหน่งของผู้มีอำนาจหรือผู้นำในสังคมเป็นผู้ชาย

“ในสังคมไทยคือการกีดกันแบบไม่รู้ตัว ในหนังสือแบบเรียน ภาพผู้นำในหนังสือคือผู้ชาย ภาพหมอเป็นผู้ชาย ภาพของพยาบาลเป็นผู้หญิง ภาพนักธุรกิจเป็นผู้ชาย ภาพเลขาเป็นผู้หญิง เด็กผู้ชายได้เป็นหัวหน้า ได้รับอำนาจเต็มในการจัดแถวควบคุมชั้น ส่วนผู้หญิงได้ตำแหน่งสวดมนต์หน้าเสาธง ภาพพวกนี้คือการตีกรอบในหัวเด็กว่า ผู้หญิงได้แค่นี้”

กรอบสังคมตีเส้นอย่างชัดเจนว่า บทบาทผู้นำสาธารณะเป็นของผู้ชาย เมื่อใดที่ผู้หญิงจะก้าวขึ้นมา มักได้รับการวิพากษ์วิจารณ์เป็นนัยถึงความเหมาะสม เด็กผู้หญิงถูกมองว่าแจ๋นเป็นต้น ในสังคมไทยผู้ชายจึงมีพื้นที่มากมาย สนามเด็กเล่นในโรงเรียน 90% เป็นของเด็กผู้ชาย พื้นที่ของเด็กผู้หญิงคือส่วนที่เหลือกับข้างๆ สนาม

 

“ใช่! ผู้ชายผู้หญิงสำคัญเท่ากัน แต่เรากำลังมองในมุมของการบาลานซ์ หรือดุลยภาพในสังคม”

การก้าวสู่การเป็นผู้นำของสตรีมีความสำคัญอย่างไร ดร.จุรี ตอบว่า สำคัญมากต่อการเปลี่ยนแปลง ผู้หญิงจะเสนอแนวคิดที่มีประโยชน์ต่อประชาชนได้มากขึ้น เห็นได้ชัดจากตำแหน่ง อบต.ในชนบท หาก อบต.ไหนเป็นผู้หญิง จะมีการพัฒนาที่เป็นประโยชน์ต่อลูกบ้านอย่างมีนัยสำคัญ เพราะผู้หญิงมองในมุมของการดูแลคุณภาพชีวิต อบต.ผู้ชายใช้จ่ายงบไปแต่กับการสร้างถนน แต่พอผู้หญิงขึ้นมา เลิกทำถนนแต่เสนอให้ทำไฟฟ้า ผลคืออุบัติเหตุในหมู่บ้านลดลงทันที

ปัจจัยที่มีบทบาทอย่างมากในการเปลี่ยนแปลงค่านิยมต่อสตรีคือสื่อ โดยการจับภาพลักษณ์ของผู้หญิงในสื่อ มีส่วนอย่างมากในการสร้างความตระหนัก อีกปัจจัยคือความสัมพันธ์ในครอบครัว โดยเฉพาะบทบาทของมารดา การเปลี่ยนเริ่มจากผู้หญิงคนที่เป็นแม่

“ใครที่จะเป็นคนแก้ปัญหานี้ แม่คือคนแรกๆ แม่ต้องเป็นต้นแบบ ในการให้โอกาสแก่ลูกผู้หญิงและลูกชายของตัว อย่างเท่าเทียมกัน”ดร.จุรี กล่าว

ดร.เมทินี พงษ์เวช เลขาธิการสมาคมส่งเสริมสถานภาพสตรี ในพระอุปถัมภ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ เล่าว่า แม้ปัจจุบันจะมีกฎหมายที่ให้ความเท่าเทียมกันระหว่างหญิงชาย แต่ในความเป็นจริง ผู้หญิงที่มีอำนาจมีน้อย และเป็นสาเหตุหนึ่งของหลายๆ ปัญหาในสังคม

 

“ผู้หญิงผู้ชายมองแทนกันไม่ได้ แต่ต้องอยู่ด้วยกันและช่วยกันมอง เพื่อให้ได้ภาพที่สมบูรณ์ ถ้ามีปัญหาก็ต้องช่วยกันแก้ปัญหา การแก้ไขปัญหาจึงจะสมบูรณ์ นี่คือเหตุผลว่าทำไมผู้หญิงต้องก้าวสู่บทบาทหรือตำแหน่งผู้นำให้มากกว่าที่เป็นอยู่” ดร.เมทินี กล่าว

สำหรับสัดส่วนการเป็นผู้นำของสตรี ที่จะมีผลต่อมวลวิกฤต (Critical Mass) หรือการเปลี่ยนแปลงสังคม ดร.เมทินี ระบุว่า คือสัดส่วน 30% หากน้อยกว่านี้ ก็ต้องยอมรับว่า ยังอีกไกล โดยสังคมไทยนั้น ผู้นำหญิงในระดับต่างๆ นับว่าต่ำ ภาครัฐ 1718% ภาคการเมือง 16% ภาคการเมืองท้องถิ่น เพียง 46%

ฮาเรซ คูบจันดานิ กรรมการผู้จัดการ บริษัท ไมโครซอฟท์ (ประเทศไทย) กล่าวว่า ไมโครซอฟท์ เป็นองค์กรที่มีผู้บริหารสตรีสูงเป็นอันดับต้นๆ ของอุตสาหกรรม โดยคณะผู้บริหารไมโครซอฟท์ระดับโลกมีสตรี 4 คนจาก 14 คน และสำหรับไมโครซอฟท์ ประเทศไทย 55% ของทีมผู้นำเป็นสตรี

โรแบร์ต้า คลาร์ก ผู้อำนวยการองค์การเพื่อสตรีแห่งสหประชาชาติ ภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกและตัวแทนประเทศไทย เล่าว่า ผู้หญิงและผู้ชายเริ่มมีความเท่าเทียมกันมากขึ้นเรื่อยๆ คำถามคือจะทำอย่างไรให้ความเท่าเทียมนี้เพิ่มมากขึ้นอีก ต้องทำลายกรอบความคิด ความเข้าใจเก่าๆ และการเหมารวมในเรื่องเพศ เพราะผู้หญิงและผู้ชายไม่แตกต่างกัน

เคทลิน ไวเซ่น ผู้จัดการส่วนภูมิภาค สำนักงานโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ ศูนย์ภูมิภาค กล่าวว่า ในทวีปเอเชีย สตรีในภาคการเมืองไม่ได้รับการสนับสนุน สมาชิกรัฐสภาของประเทศต่างๆ ในทวีปเอเชียมีสตรีเพียง 18% และทั่วโลกมีสตรีดำรงตำแหน่งในภาคการเมืองเพียง 21%

 

อุปสรรค ได้แก่ ความคิดแบบเหมารวมเรื่องบทบาทสตรี ข้อจำกัดของหญิงเอง เช่น การมีบุตร นอกจากนี้คือระดับความยากจน ความไม่รู้หนังสือ ต้นทุนทางการเมืองของเพศชาย และการขาดการจัดลำดับความสำคัญโดยพรรคการเมือง

วาทนันทน์ พีเทอร์สิค กรรมการอิสระ ธนาคาร ซีไอเอ็มบี ไทย เล่าว่า ในภาคเศรษฐกิจ สตรีเอเชียได้การยอมรับในฐานะผู้ควบคุมการใช้จ่าย อย่างไรก็ตาม กลับไม่มีบทบาทนักในระดับตำแหน่งผู้บริหารระดับสูง

จากผลสำรวจล่าสุด ในสิงคโปร์ มีเพียง 30% จากจำนวนองค์กรทั้งหมดที่ให้ความสำคัญกับความเท่าเทียมกันทางเพศ เมื่อใดที่ประชาชนมีความรู้ ความเข้าใจถึงความสำคัญของความหลากหลายของผู้นำ เมื่อนั้น เราจะได้รับผลลัพธ์ของความเท่าเทียม

ไม่ว่าจะกาลเวลาจะเคลื่อนผ่านไปเพียงใด หากทางเลือกของผู้หญิงก็ยังน้อย แม้ในปัจจุบันที่ทางเลือกเหล่านั้น ก็ล้วนตกอยู่ในเงื้อมมือของบุรุษเพศ บทบาทผู้นำสตรีอาเซียนในศตวรรษที่ 21 คือขวากและหนามที่ผู้หญิงยังต้องฝ่าไปให้ได้