แม่แตน พ่อหลาม

โดย...แรมสองค่ำ

กรุงเทพฯ มีถนนข้าวสาร ขอนแก่นมีถนนข้าวเหนียว น่านก็มี “ถนนข้าวแต๋น” อยู่ใจกลางเมือง ใกล้วัดหัวเวียงใต้ น่าแปลกที่ไม่ว่าจะถนนข้าวอะไรเมื่อถึงเทศกาลสงกรานต์ก็จะใช้เป็นแหล่งรวมพลเล่นน้ำอย่างที่กำลังเกิดขึ้นในขณะนี้ (12 เม.ย. 2557) ถนนข้าวแต๋นจัดให้มีซุ้มเล่นน้ำถนนวัฒนธรรมและเชิญชวนให้ทุกคนนุ่งผ้าเมืองออกมาเล่น คนทั้งหัวเวียงคงกำลังอลเวงสาดน้ำกัน ชุดเมืองที่สวมใส่น่าจะทำให้สมรภูมิน้ำดูนุ่มนวลขึ้น เทศกาลสงกรานต์เป็นช่วงเวลาเดียวของปีที่คนแปลกหน้าสามารถสาดน้ำใส่คนอื่นได้ ไม่ผิด แถมยังได้เสียงหัวเราะซัดกลับมา

ถึงจุดนี้สงสัยหรือไม่ว่าทำไมต้องชื่อถนนข้าวแต๋น จะตั้งชื่อว่าถนนข้าวสวยหรือข้าวหอมมะลิไม่ได้หรือ ข้าวแต๋นมีที่มาที่ไปจากบ้านดอนศรีเสริม ชุมชนหนึ่งในตัว อ.เมืองน่าน ต้นตำรับข้าวแตนอายุกว่า 80 ปี (ชุมชนนี้เรียกข้าวแตน แต่เรียกข้าวแต๋นก็ไม่ผิด)

แม่อุ้ยก่ำ แสนวิชา เป็นผู้ริเริ่มและถ่ายทอดวิชาต่อให้รุ่นลูกหลาน ปัจจุบันบ้านต่างๆ ได้รวมตัวกันจัดตั้งเป็น “กลุ่มข้าวแตนบ้านดอนศรีเสริม” ผลักดันให้เป็นสินค้าประจำตำบล หรือที่เรียกว่า OTOP หนึ่งตำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์

จุดเด่นอยู่ตรงข้าวเหนียวที่นำมาใช้มีคุณภาพดี แช่น้ำแตงโมให้มีกลิ่นหอมเจือจาง ราดด้วยน้ำอ้อยผสมน้ำตาลปี๊บเคี่ยวหอมหวาน และใช้สาหร่ายน้ำจืดหรือไกโรยหน้าเพิ่มโภชนาการ ข้าวแตนบ้านดอนศรีเสริมเป็นของดีประจำตำบลและของฝากประจำจังหวัด ดีและดังจนต้องนำมาตั้งชื่อถนน

นอกจากนี้ ถ้าชลบุรีไม่มีข้าวหลามไปเสียก่อนก็คงต้องยกอีกถนนให้ชื่อนี้ เพราะ อ.เมืองน่าน มีบ้านเผาข้าวหลามอยู่กระจัดกระจาย เช่น บ้านสวนตาล ต้นกำเนิดการทำข้าวหลาม ทุกวันนี้บ้านหลังแรกที่เคยทำไม่มีใครสานต่อแล้ว แต่ยังมีบ้านอื่นทำอยู่ เช่น บ้านป้าบัวผัน ควันเผาข้าวหลามยังโขมงอยู่ทุกวัน จำหน่ายทั้งที่บ้านและส่งขายให้เจ้าอื่น เช่นเดียวกับที่บ้านมิ่งเมือง บ้านภูมินทร์ท่าลี่ บ้านพญาวัด รวมถึงต่างอำเภอที่ท่าวังผา แหล่งผลิตข้าวหลามที่ใหญ่ที่สุดของ จ.น่าน นักท่องเที่ยวสามารถซื้อหาข้าวหลามกันได้หน้าวัดภูมินทร์ มีร้านจำหน่ายตั้งเรียงรายอยู่ริมกำแพง

ข้าวหลามเมืองนี้ไม่เหมือนใครเพราะเป็นข้าวหลามสังขยา เนื้อข้าวเหนียวทั้งก้อนผสมสังขยาแล้วนำไปเผา ทำให้เนื้อชุ่มฉ่ำและเวลากัดจะมีสังขยาไหลเยิ้มนิดๆ ได้รสชาติความหวานและมัน อีกรสคือรสเค็ม มีส่วนผสมของกะทิ ถ้าสลับกินหวานคำเค็มคำน่าจะเป็นวิธีกินข้าวหลามเมืองน่านที่อร่อยสุดแล้ว

จากข้าวแตนถึงข้าวหลามเกิดเป็นถนนสายใหม่ ขอตั้งชื่อทางการให้ว่า “ถนนสายภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านโภชนาการ” หรือชื่อเล่น “ถนนแม่แตนพ่อหลาม” ผู้ให้กำเนิดอาหารประจำถิ่นที่แม้ว่าจะหากินที่อื่นได้ แต่ที่อื่นหากินแบบนี้ไม่ได้

กลุ่มข้าวแตนบ้านดอนศรีเสริม โทร. 054-772-241, 054-772-631