แด่...ช้างไทย

โดย...แรมสองค่ำ

หัวหมูเชิดจมูกล้อมด้วยเครื่องเซ่นไหว้พร้อมแล้วให้ครูบาใหญ่ทำพิธีไหว้ศาลปะกำ ปะกำคือเชือกที่ทำจากหนังควายตัวผู้สามตัวมัดรวมกัน เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ชาว “ขุย” ในสุรินทร์ไหว้บูชาก่อนเข้าป่าจับช้างมาตั้งแต่อดีต

ผู้ทำพิธีต้องเป็นครูบาใหญ่หรือชายผู้สืบสายเลือด นอกนั้นห้ามย่างขึ้นศาล ภรรยาพาลช้างที่อยู่บ้านต้องรักษาศีลพรหมจรรย์ ห้ามแต่งหน้าแต่งตัวสวย ห้ามกวาดบ้าน ห้ามชายอื่นเข้าบ้าน จนกว่าสามีจะกลับ มิเช่นนั้นสามีจะเป็นอันตรายหรือจับช้างไม่สำเร็จ ความเชื่ออันเคร่งครัดยังเข้มงวดไม่เสื่อมคลาย ทว่าตั้งแต่การจับช้างเป็นเรื่องผิดกฎหมาย ศาลปะกำก็เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวใจของควาญช้างเสมือนศาลพระภูมิในบ้าน ประกอบพิธีเมื่อถึงวันสำคัญของช้าง ขอพร ขอขมา และเรียกขวัญ มิใช่ให้แคล้วคลาดก่อนออกคล้องช้างดังในอดีต

 

การล่าช้างป่าสิ้นสุดลง สวนทางกับกระแสอนุรักษ์ช้างไทยที่มากขึ้นๆ หลังจากคนไทยตระหนักถึงจำนวนช้างป่าที่เหลืออยู่เพียง 2,000-3,000 ตัว และปัญหาช้างเร่ร่อนหากินในเมืองที่ยังไม่สิ้นสุด “มูลนิธิช้างเอเชียสามเหลี่ยมทองคำ” เป็นแรงหนึ่งที่ดึงช้างเร่ร่อนให้กลับมาอยู่ป่าและเป็นทางเลือกให้ควาญพาช้างมาทำงานในที่เหมาะสม

 

มูลนิธิเป็นส่วนงานการกุศลของเครือโรงแรมอนันตรา มีสำนักงานตั้งอยู่ในปางช้างในอนันตรา สามเหลี่ยมทองคำ แคมป์ช้าง แอนด์ รีสอร์ท ปัจจุบันมีช้างทั้งหมด 27 เชือก (ตัวที่ 27 เพิ่งเกิดเมื่อต้นเดือน มี.ค. 2557) ส่วนใหญ่เคยเป็นช้างเร่ร่อนมาก่อน สิ่งที่มูลนิธิทำคือ “พาช้างกลับป่า” โดยทำสัญญาเช่าช้างกับควาญ ให้เงินเดือนควาญเหมือนพนักงานคนหนึ่ง ให้ที่อยู่แก่ครอบครัว และให้ที่อยู่แก่ช้าง ให้ช้างอยู่ในป่า ใกล้แม่น้ำ มีอาหารให้สมบูรณ์และปล่อยให้หากินเองตามธรรมชาติ ส่วนงานที่ควาญและช้างต้องทำร่วมกันคือ ให้ประสบการณ์แก่แขกของโรงแรม ผ่านกิจกรรมการฝึกเป็นควาญช้าง อาบน้ำให้ช้าง เรียนรู้วิชารักษาช้างเบื้องต้นกับหมอประจำแคมป์ช้าง และขี่ช้างเดินป่า

 

คำถามคือ อุตส่าห์ไปช่วยช้างไม่ให้ทำงานหนัก แล้วทำไมต้องให้มาทำงานที่นี่ คำตอบคือ ช้างต้องกินอาหารวันละ 200 กิโลกรัม สาเหตุหลักที่ทำให้ควาญต้องพาช้างเข้าเมืองหาเงินเลี้ยงทั้งปากช้างและปากคน ถ้าไม่ทำงานก็ไม่มีเงิน แต่ประเด็นมันอยู่ที่งานแบบไหนที่ทำให้ช้างไม่ทุกข์ ปัญหาของมูลนิธิช้างส่วนใหญ่คือเงินไม่พอ เพราะต้องรอเพียงเงินบริจาค แต่ที่อนันตราสามารถทำเป็นโปรแกรมขายให้แขกที่ยินดีจ่ายหนักเพื่อประสบการณ์ จากนั้นก็นำเงินมาสนับสนุนมูลนิธิอีกทอดหนึ่ง มูลนิธิก็มีเงินดูแลช้างต่อไป

 

คำถามถัดไปคือ การคืนช้างสู่ป่าเป็นวิธีอนุรักษ์ที่ดีที่สุดใช่หรือไม่ มร.จอห์น โรเบิร์ตส์ ผู้อำนวยการช้างและฝ่ายอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ตอบว่า “เรามีป่าไม่พอ” เขาเลี่ยงที่จะตอบว่าใช่หรือไม่ แต่พยายามชี้ให้เห็นอีกปัญหา “ช้างป่าให้อยู่ในป่าต่อไป แต่สำหรับช้างบ้านเราต้องหางานที่เหมาะสมให้ทำ” เขายังกล่าวด้วยว่า “การอนุรักษ์ช้างก็คือการอนุรักษ์ป่า” เขาสรุปก่อนอธิบาย “คนเรามักสงสารสัตว์อย่างช้างหรือเสือ ถ้ามีแคมเปญเกี่ยวกับสัตว์คนจะให้ความสนใจมากกว่าการรณรงค์ให้ปลูกป่า เมื่อคนช่วยสัตว์ก็เหมือนได้ช่วยป่า เพราะคนจะไม่ทำลายป่าที่อยู่อาศัยของพวกมัน”

เมื่อวันพฤหัสบดีที่ 13 มี.ค.ที่ผ่านมา คุณคงลืมไปแล้วว่าวันนั้นทำอะไรไปบ้าง ช้าง 20 กว่าเชือกในอนันตราก็อาจลืมไปแล้วเช่นกันว่าวันนั้นมันได้กินแตงโม 300 ลูกบนโต๊ะบุฟเฟ่ต์จนเกลี้ยง แต่สำหรับนักอนุรักษ์ช้าง วันที่ 13 มี.ค. คือวันที่พวกเขาอยากเห็นการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น ไม่ใช่มี “วันช้างไทย” เพราะช้างเป็นสัตว์แห่งชาติ แต่อยากให้เป็นวันที่คนไทยตระหนักและลงมือช่วยเหลือช้างที่ต้องการการดูแลอีกมากมาย