ฟังแม่เล่าเรื่อง ‘ไทยทรงดำ’

โดย...แรมสองค่ำ

ผ่านเพชรบุรีลงใต้นับครั้งไม่ถ้วนเห็นก็แต่เขาวังกับร้านขนมหม้อแกงแม่นู่นแม่นี่ เส้นทางนี้ถูกเมินราวดอกไม้ริมทางที่หากใครได้เด็ดดมจะหอมกลิ่นติดจมูกมิรู้ลืม ชนไทยทรงดำเสมือนดอกไม้มีกลิ่นหอมเจือจาง รวมหมู่อยู่หนาแน่นใน อ.หนองปรง ชนกลุ่มนี้เป็นชาวลาวอพยพมาจากเมืองเดียนเบียนฟู ตอนเหนือของเวียดนาม ผ่านลาวมายังไทย

อ.หนองปรงเป็นชุมชนไทยทรงดำเข้มแข็ง นำโดย “แม่ถนอม คงยิ้มละมัย” ปราญช์ไทยทรงดำผู้เดินหน้าอนุรักษ์ภูมิปัญญาของบรรพชน แม่ถนอมทำบ้านเป็นพิพิธภัณฑ์ “ปานถนอม” ออกเสาะหาสิ่งของเครื่องใช้และลงทุนซื้อด้วยงบส่วนตัว นำมาจัดแสดงภายในบริเวณบ้านเปิดให้คนที่สนใจเข้ามาศึกษาแบบฟรีๆ

 

วิทยากรนำชมก็คือ แม่ถนอม แม่จะเล่าเรื่องราวของสิ่งของทุกชิ้น แบบเห็นอะไรก็เล่า ไม่มีสคริปต์ ไม่มีการลำดับเนื้อหา คำพูดที่พรั่งพรูออกมาคือความรู้และประสบการณ์ของแม่ล้วนๆ เช่น หันไปเห็นกระติบยักษ์ แม่พลันขึ้นเสียงสูงบอกไม่ใช่! มันคือกะเหล็บ! กะเหล็บคือกระเป๋า ชาวไทยทรงดำใช้สะพายไหล่ไปทุกที่ และหากชายคนใดสานกะเหล็บได้จึงควรออกจากเรือน แม่ยังบอกด้วยว่ากะเหล็บที่พิพิธภัณฑ์ปานถนอมใหญ่ที่สุดในโลก ยังดูกะเหล็บไม่ครบด้าน แม่ชี้นิ้วให้ดูหลังคาทรงหลังเต่า บ้านของชาวไทยทรงดำดั้งเดิมเป็นบ้านไม้ใต้ถุนสูง มีหลังคาหลังเต่าครอบทั้งตัวเรือน บนเรือนแบ่งเป็นห้องเล็กห้องใหญ่และชาน ทั้งเรือนไม่มีตะปูแต่ใช้วิธีขัดไม้และใช้หวายผูกเชื่อมกัน จากนั้นอยู่ดีๆ แม่ก็ก้มให้ดูกระดุม กระดุมเงินเรียงเป็นแนวมากกว่า 10 เม็ดบนเสื้อสีดำแสดงถึงความรอบคอบที่มากตามจำนวน เล่าต่อถึงสไบ สไบเป็นของติดกายหญิงไทยทรงดำ การคล้องสไบสื่อว่าพร้อมจะมอบให้ชายที่ถูกใจเมื่อพบเห็น ลึกลงไปถึงลายผ้า ลายผ้าที่สวยงามต้องซ่อนอยู่ด้านใน สื่อถึงความงามต้องงามจากจิตใจมิใช่ภายนอก ลงไปถึงตีนซิ่น ห้ามทอรูปช้างเพราะเป็นสัตว์ชั้นสูงและต้องอยู่ที่เชิงผ้าถุงไม่ควรอยู่ที่อื่น จะเห็นได้ว่าแค่เสื้อผ้าที่แม่ใส่ก็มีเรื่องราวมากมายแล้ว แม่ถนอมให้ความสำคัญกับเครื่องแต่งกายเพราะเป็นสิ่งแสดงถึงอัตลักษณ์ได้ดีที่สุด แม่ได้เขียนบันทึกไว้ในเอกสารที่ระลึกงานฌาปนกิจศพของสามีอันเป็นที่รัก พ่อปานศักดิ์ คงยิ้มละมัย ว่า “ขอให้ทุกคนเกิดความตระหนัก สนหาหลัง คือ หวนคิดถึงความเก่าที่ควรจะเป็น อย่าเตลิดไปจนไม่มีอัตลักษณ์ของตนเอง”

 

แม่ถนอมมิใช่คนอนุรักษ์นิยมหัวโบราณ แม่เข้าใจเสมอว่าการเปลี่ยนแปลงนั้นต้องเกิดแต่ควรอยู่ในกรอบที่ควรจะเป็น ยกตัวอย่าง ลาวกุ้ยที่นุ่งกางเกงยีนส์แล้วใส่เสื้อไทยทรงดำ การปฏิบัติที่ผิดเพี้ยนไปไม่เพียงไม่รักษาอัตลักษณ์แต่ยังทำให้วัฒนธรรมแปรเปลี่ยนจนเปลี่ยนไป และนานวันจะกลายเป็นเรื่องปกติที่ถูกต้อง ซึ่งเป็นสิ่งที่แม่ถนอมทุ่มเททั้งชีวิตให้มันคงอยู่ ปัจจุบัน จ.เพชรบุรีได้ให้ความสำคัญกับวัฒนธรรมของชาวไทยทรงดำ เมื่อมีงานของจังหวัดแม่ถนอมจะถูกเชิญให้เข้าร่วม จัดแสดงนิทรรศการ จัดการแสดงร่ายรำและการแต่งกายที่ถูกต้องตามแบบแผน แต่โดยปกติแม่จะเปิดบ้านเป็นโรงเรียนสอนทุกวันเสาร์ เวลา 08.30-11.00 น. แก่นักเรียนและผู้ที่สนใจ

 

ปราชญ์ไทยทรงดำท่านนี้ศรัทธาในชาติพันธุ์ของตน และทุ่มเททั้งกาย ใจ และทรัพย์เพื่อรักษาและเผยแพร่วัฒนธรรมให้ไม่เลือนหาย แม้จะเป็นเพียงดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมจางๆ แต่หอมหวนและหอมนานตรึงใจ

พิพิธภัณฑ์ปานถนอม บ้านเลขที่ 8/1 หมู่ 1 บ้านหนองจิก ต.หนองปรง อ.เขาย้อย จ.เพชรบุรี

โทร. 081-791-7661, 032-446-444 (ติดต่อแม่ถนอมก่อนเข้าชม) เว็บไซต์ pantanom.com