เฟินสมุนไพรเมืองแขก (2)

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

เฟินและพืชใกล้ชิด (Pteridophytes) เป็นกลุ่มพืชชั้นต่ำ ซึ่งคนไทยส่วนใหญ่ทราบกันแต่เพียงว่าเป็นไม้กระถางประดับ ซึ่งปลูกตกแต่งบ้านและสวน แต่สำหรับในหลายประเทศของเอเชียเขตร้อน เช่น อินเดีย ศรีลังกา เนปาล รวมทั้งภูฏาน กลับมีการใช้ประโยชน์ในแง่ของสมุนไพร ใช้บำบัดรักษาโรคได้หลากหลาย นับเป็นทางเลือกในการบำบัดให้กับผู้คนไม่เฉพาะแต่ในเมืองแขกเท่านั้น แต่ในหลายประเทศของยุโรปและจีน กลับมีความสนใจและมีงานวิจัยออกมารองรับกันอย่างกว้างขวาง ซึ่งบรรดานักวิจัยทั้งหลายต่างเน้นถึงความจำเป็นที่จะต้องอนุรักษ์พันธุ์เฟินและพืชใกล้ชิดต่างๆ เอาไว้ เพราะมันมีค่ามากกว่าที่จะคิดกันในแง่ความสวยงามแต่เพียงอย่างเดียว

ในอินเดียก็เช่นเดียวกับในเมืองไทย ที่เฟินหลายกลุ่มหายหน้าค่าตาไปจากสภาพท้องถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของมัน อาทิเช่น เฟินสกุลชายผ้าสีดา หรือเฟินเขากวาง ซึ่งมีขนาดใหญ่ สะดุดตาผู้พบเห็นให้เก็บหาลงมาขายตามแผงลอยข้างถนน การตัดไม้ทำลายป่าไม้ดั้งเดิมลงเพื่อปลูกไม้เศรษฐกิจ เช่น ยางพารา ปาล์มน้ำมัน มันสำปะหลัง กะหล่ำปลี และข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ สิ่งเหล่านี้ทำลายป่าไม้และพืชดั้งเดิมลงจนแทบไม่มีอะไรเหลือ แม้แต่บนพื้นที่ต้นน้ำลำธาร

เฟินที่มีคุณสมบัติเป็นพืชสมุนไพรในอินเดียที่จะกล่าวถึงต่อจากตอนที่หนึ่งซึ่งกล่าวไปแล้วจะรวบรวมเสนอในตอนนี้ ได้แก่ กูดหมัก (Leucostegia immersa) ซึ่งพบในบริเวณป่าดิบเขา พวกนี้อยู่ในวงศ์เดียวกับนาคราช (วงศ์ Davalliaceae) แขกอินเดียหั่นและบดเหง้าและใส่แผลเพื่อป้องกันอักเสบจากแบคทีเรีย และยังใช้ดื่มเป็นยาป้องกันท้องผูก เฟินเลื้อยสกุลย่านลิเภาชนิดหนึ่งคือลิเภาใหญ่ (Lygodium flexuosum) เขานำมาบดและต้ม (ทั้งต้นและราก) ใช้รักษาโรคปอดบวม กล้ามเนื้อพลิก และรักษาโรคไอ โรคผิวหนัง (eczema) รักษาโรคเริม งูสวัด ลดไข้

ในพื้นที่เป็นบึง เราได้พบต้นลิเภายุ่ง (Lygodium microphyllum) ขึ้นพันต้นไม้พุ่มตามชายน้ำ ใบของมันเก็บมาต้มดื่มแก้อาการท้องร่วง ใบตำพอกแก้โรคผิวหนัง และลดอาการบวม ใบบดผสมน้ำดื่มแก้สะอึก

เฟินน้ำเช่นผักแว่น (marsilea minuta) ถูกใช้เป็นยาบำบัดอาการโรคได้หลายชนิด ไม่ว่าจะเป็นไอ น่องเป็นตะคริว บำบัดอาการเซื่องซึมและนอนไม่หลับ น้ำคั้นจากต้นใบ บำบัดโรคปัสสาวะขัด โรคท้องผูก จิบแก้ไอ กระตุ้นพลังเพศ และลดไข้ นอกจากนี้ใช้บำบัดโรคผิวหนังหลายชนิด รวมทั้ง โรคเรื้อน โรคอาหารไม่ย่อย และลดไข้ พวกเราชาวไทยนึกถึงผักแว่นแค่เป็นผักจิ้มน้ำพริกเท่านั้น

ในป่าเราพบกอต้นเฟินอิงอาศัยชนิดหนึ่งคือปรือไม้ (Microsorum punctaum) ใบและน้ำคั้นใช้เป็นยาขับปัสสาวะและสมานแผลได้เร็วขึ้น และเช่นเดียวกัน เราเคยปลูกเป็นแค่ไม้กระถางแขวนเท่านั้น แม้แต่เฟินใบมะขาม (Nephrolepis cordifolia) เหง้าของมันมีคุณสมบัติต่อต้านแบคทีเรีย ใบจิบแก้ไอ รักษาอาการปวดตามข้อ (รูมาติสซัม) เจ็บแน่นหน้าอก คัดจมูก และเบื่ออาหาร ใบย่อยต้มจิบแก้ไอ รักษาบาดแผลและบำบัดอาการอาหารไม่ย่อย

เฟินในสกุลเถานาคราช (Oleandra) หรือเกล็ดนาคราช ซึ่งพบในอินเดียได้แก่ Oleandra musifolia ใช้น้ำคั้นจากเหง้าบำบัดพิษงูกัดในฟิลิปปินส์ ส่วนในเมืองแขกใช้เป็นยาขับพยาธิ

ในเมืองไทยพบ O.musifolia เช่นกัน และพบ O.pistillaris ซึ่งเรียกกันว่าพญานาคราช (เพราะเหง้ามีเกล็ด scale ดูคล้ายงูจริงๆ นอกจากนี้ยังพบ O.undulata (นาคราชใบคลื่น) อีกด้วย

เฟินสกุล Ophioglossum มีคุณสมบัติเป็นยาลดอาการปวดบวม ต่อต้านแบคทีเรีย ต่อต้านมะเร็งบางชนิด ยาปฏิชีวนะ และสมควรได้รับการวิจัยอย่างละเอียดต่อไป ในเมืองไทยพบ O.pendulum เรียกตีนมือนกเขา พบบนคาคบต้นไม้ใหญ่ทางภาคใต้ บางคนเรียกเฟินริบบิ้นส์ ในอินเดียพบ O.gramineum ซึ่งมีสรรพคุณเป็นยาบำบัดโรคหลายชนิด

หลายแห่งบริเวณชายป่าเบญจพรรณ เราได้พบกับเฟินเงิน ขึ้นอยู่ตามหน้าผาหินระดับต่ำ เฟินเงิน (Pityrogramma calomelanos) นี้เป็นยารักษาโรคความดันโลหิตสูง โดยต้มเคี่ยวใบและดื่มบำบัดไข้สูงและไอ ส่วนเหง้าใช้เป็นยารักษาขับพยาธิ กูดตาล (Pteris vittata) ถูกใช้เป็นยาต้านไวรัสและต่อต้านแบคทีเรีย แหนแดงวัชพืชน้ำ (Salvinia molesta) ถูกใช้เป็นยาต่อต้านเชื้อรา ส่วนกนกนารี (Selaginella delicatula, S.involvens และ S.radicata) ถูกใช้เป็นยาต่อต้านแบคทีเรีย โดยนิยมใช้น้ำคั้นจากต้นใบและรากทาแผล ป้องกันการอักเสบและใช้ระงับอาการไอเรื้อรัง ต่อต้านแบคทีเรีย เช่นเดียวกับผักกูดแดงหรือลำเทง (Stenochlaena palustris) ส่วนว่านหัวละมาน (Vittaria elongata) นั้นชาวเกาะอันดามันใช้ใบตำพอกบรรเทาอาการปวดบวมตามข้อ (rheumatism) เฟินสกุลนี้มีหลายชนิดในเมืองไทย โดยมากพบตามคาคบต้นไม้และสวนปาล์มน้ำมันทางภาคใต้ของไทย