เรื่องของ คนขี้แพ้

โดย...ชุติมา สิริทิพากุล

เคยไหม กินอาหารชนิดหนึ่งแล้วคันที่บริเวณริมฝีปาก แต่สักพักก็หายไป หรือเคยรับประทานอาหารบางชนิดแล้วผื่นขึ้นไหม?

อาการแบบนี้เรียกว่า “แพ้อาหาร” ซึ่งบางคนก็แพ้แบบไม่รุนแรงนัก อาจมีอาการแค่คันบริเวณริมฝีปาก คันแขน ขา หรือบางคนอาจมีอาการหนักมากจนกระทั่งต้องส่งเข้าห้องไอซียูเลยก็มี

“อาการแพ้อาหาร ในความหมายทางการแพทย์ คือ การแพ้โปรตีนหรือสารประกอบบางอย่างในอาหารชนิดนั้น ไม่มีสาเหตุที่ชัดเจน รวมทั้งไม่มีสัญญาณใดๆ บอกล่วงหน้าเลยว่าจะเกิดอาการแพ้อาหารดังกล่าวเมื่อใด เช่น บางคนรับประทานกล้วยได้เป็นปกติ แต่จู่ๆ เกิดอาการแพ้โดยที่ไม่มีสาเหตุก็มี” รศ.นพ.ต่อพงษ์ ทองงาม หัวหน้าสาขาวิชาโรคภูมิแพ้และอิมมูโนวิทยา ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล บอก

 

อาการแพ้และปฏิกิริยาต่ออาหาร

การแพ้อาหารในความหมายทางการแพทย์ คือ จะมีอาการจำเพาะ มีอาการชัดเจนหลังจากการรับประทานอาหารเข้าไปประมาณ 12 ชั่วโมง โดยจะเกิดอาการ เช่น ผื่นลมพิษ มีอาการปากบวม ตัวบวม ตัวแดง หรืออาจมีอาการทางระบบทางเดินหายใจร่วมด้วย ซึ่งในผู้ป่วยบางรายมีอาการแพ้รุนแรงถึงขั้นช็อกและหมดสติได้

การมีปฏิกิริยาต่ออาหารอันไม่พึงประสงค์ เป็นกรณีที่ร่างกายของคนเรามีปฏิกิริยาต่ออาหารที่กินเข้าไป โดยไม่ใช่อาการแพ้ในความหมายทางการแพทย์ คือ ไม่มีอาการจำเพาะชัดเจนแบบข้างต้น อาทิ นาย A ดื่มกาแฟเข้าไปแล้วเกิดอาการใจสั่น โดยที่ไม่มีอาการอย่างอื่นร่วมด้วย ก็ถือว่าร่างกายมีปฏิกิริยาต่อสารกาเฟอีนในกาแฟเท่านั้น ไม่ใช่อาการแพ้

ทางแก้คือ อาจดื่มกาแฟที่อ่อนลงหรืองดดื่มเครื่องดื่มที่มีส่วนผสมของกาเฟอีน หรือนาย B กินยาเข้าไปแล้วเกิดอาการแน่นท้อง ปวดท้อง ก็ถือเป็นผลข้างเคียงของการกินยาไม่ใช่อาการแพ้ยา เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีผู้ใหญ่บางคนที่ดื่มนมเข้าไปแล้วปวดท้อง ท้องอืด ไม่ย่อย ก็เป็นเรื่องที่ร่างกายขาดน้ำย่อยแล็กเตส ที่จะมาย่อยน้ำตาลแล็กโทสในนม เป็นต้น

 

จำนวนผู้แพ้อาหารในประเทศไทย

อาการแพ้อาหารในวัยเด็กแรกเกิดจนถึงอายุประมาณ 35 ปี อยู่ที่ 6 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งส่วนมากจะเป็นอาการแพ้นมและไข่ โดยอาการเหล่านี้เมื่อโตขึ้นมักจะหายไปเอง ซึ่งสาเหตุสันนิษฐานว่าน่าจะมาจากระบบการย่อยในวัยเด็กที่ยังไม่สมบูรณ์นัก ส่วนในวัยผู้ใหญ่นั้นพบอาการแพ้ 3 เปอร์เซ็นต์ของจำนวนประชากร ซึ่งในไทยจะพบอาการแพ้อาหารทะเลเป็นจำนวนมากที่สุด

การดูแลรักษา

ปัจจุบันยังไม่มีวิธีการรักษาที่หายขาด รวมทั้งปัจจุบันยังไม่มีการศึกษาที่ติดตามผู้ป่วยว่า นานเท่าไหร่ถึงจะกลับมากินอาหารชนิดนั้นได้โดยที่ไม่เกิดอาการแพ้ เพื่อความปลอดภัยแพทย์จึงแนะนำให้เลี่ยงการรับประทานอาหารประเภทที่แพ้เท่านั้น โดยในรายที่มีอาการแพ้รุนแรง แพทย์มักจะแนะนำให้พกยาแก้แพ้ชนิดฉีด ที่คนไข้สามารถฉีดเองได้ เพื่อเป็นการรักษาเบื้องต้นก่อนส่งถึงมือแพทย์ เนื่องจากผู้ป่วยบางรายมีอาการแพ้ที่รุนแรงมาก หากรักษาไม่ทันก็อาจส่งผลให้เสียชีวิตได้

 

วิธีดูแลเด็กขี้แพ้ (อาหาร)

ในโลกออนไลน์ นอกจากจะเป็นที่พบปะกันเพื่อความบันเทิงแล้ว ยังมีกลุ่มคนที่พบปะกันเพื่อแลกเปลี่ยนความรู้ แบ่งปันประสบการณ์ในการดูแลบุตรหลานที่มีอาการแพ้กันด้วย

อย่างเช่นในเว็บไซต์ พันทิปดอทคอม มีการตั้งกระทู้พูดคุยระหว่างกัน ตัวอย่างเช่น เมื่อลูกแพ้ถั่วเหลือง อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงก็คือ น้ำเต้าหู้ เต้าหู้ทุกชนิด แฮ่กึ๊น หอยจ๊อ เนื่องจากใช้ฟองเต้าหู้ในการห่ออาหาร รวมไปถึงซอสปรุงรสที่เราใช้กันในชีวิตประจำวันอย่างซีอิ๊วด้วย

นอกจากนี้ ยังมีการตั้งกระทู้แบ่งปันสูตรอาหารที่ใช้ทดแทนอาหารที่เด็กๆ มีอาการแพ้ เช่น แพ้แป้งสาลี ก็จะไม่สามารถรับประทานเบเกอรี่ เค้กไม่ได้เลย แต่เด็กกับขนมเหล่านี้เป็นของที่เลี่ยงไม่ได้ เมื่อเห็นเพื่อนกินก็อยากจะกินบ้าง จึงมีสมาชิกเข้ามาแบ่งปันสูตรเค้กที่ใช้แป้งข้าวเจ้าแทนแป้งสาลี เพื่อให้เด็กๆ เหล่านี้สามารถรับประทานขนมได้เหมือนเพื่อนๆ เป็นต้น

 

แพ้อาหารไม่ใช่เรื่องเด็กๆ

ผู้ใหญ่ก็เกิดอาการแพ้ได้ อย่างเช่น ดารารุ่นใหญ่ของวงการอย่าง จิ๊ก-เนาวรัตน์ ยุกตะนันท์ ออกมาบอกว่าตัวเองแพ้อาหาร

“ช่วงที่ผ่านมามีอาการแพ้อาหารจำพวก แป้ง นม และเนื้อสัตว์บางประเภท โดยสังเกตว่าเมื่อรับประทานอาหารที่มีส่วนผสมเหล่านี้เข้าไปจะมีอาการอึดอัด แน่นท้อง บางครั้งถึงกับอาเจียนออกมาจนต้องเข้าโรงพยาบาล จึงเข้าตรวจร่างกายว่าแพ้อาหารอะไรบ้าง ก็ได้ผลรายชื่ออาหารที่แพ้ออกมาเป็นจำนวนมาก ซึ่งรู้ตอนต้นปีที่แล้ว พบว่าแพ้อาหารจำพวกเนื้อสัตว์ อย่างกุ้งกินไม่ได้เลยจะอาเจียนตลอด หรือนมและผลิตภัณฑ์ที่ทำจากนมก็จะกินไม่ได้เลย อึดอัด ทรมาน แน่นท้องไปหมด

หมอบอกว่าสาเหตุมาจากร่างกายของเราเอง ที่แต่ละคนจะแตกต่างกัน ซึ่งตอนพอรู้ตัวว่าแพ้อาหารอะไรบ้างก็หลีกเลี่ยงไม่กิน รวมทั้งออกกำลังกายเพื่อรักษาสุขภาพ หันมาดูแลตัวเองเพิ่มขึ้น เพราะที่ผ่านมาเราทำงานหนักมาตลอด และตอนนี้รักษาโดยการกินวิตามินเสริม รวมทั้งฉีดสเต็มเซลล์ปีละครั้งเพื่อให้ร่างกายแข็งแรง” จิ๊ก เนาวรัตน์ บอกและว่า “แม้ว่าตอนนี้ร่างกายจะเริ่มปรับตัวดีขึ้นแล้ว แต่ยังคงต้องระมัดระวังการกินอาหารอยู่”

ตรวจร่างกายหาอาการแพ้

หลายคนอาจสงสัยว่าตัวเองแพ้อาหารหรือไม่ หากมีอาการจำเพาะ และสงสัยว่าจะมีอาการแพ้อาหารก็ควรไปพบแพทย์ โดยแพทย์จะสอบถามประวัติคนไข้ ว่าที่ผ่านมามีอาการอย่างไรบ้าง ในระยะเวลาหลังจากกินอาหารชนิดที่สงสัยว่าเกิดอาการแพ้เข้าไปประมาณ 12 ชั่วโมง มีอาการผื่น ลมพิษ มีอาการปากบวม ตัวบวม ตัวแดง อาการทางระบบหายใจ อาการดังกล่าวพบทุกครั้งที่กินอาหารชนิดนั้นหรือไม่ หากไม่ได้กินพบอาการหรือไม่

หากพบว่ามีอาการทุกครั้งก็มีแนวโน้มว่าจะแพ้อาหารชนิดนั้น แพทย์ก็จะทำการทดสอบ โดยการนำสารสกัดจากอาหารกลุ่มหลักๆ ที่คนมักมีอาการแพ้ เช่น ถั่วลิสง ถั่วเหลือง นม ไข่ แป้งสาลี ขนมปัง อาหารทะเล เป็นต้น หยดที่ผิวหนังบริเวณท้องแขนของผู้เข้าทดสอบ แล้วใช้ปลายเข็มสะกิดผิวหนังเพื่อให้เกิดปฏิกิริยา หากไม่มีสารสกัดนั้น ก็จะใช้ปลายเข็มสะกิดอาหารแล้วนำมาสะกิดที่แขน จากนั้นรอดูปฏิกิริยาประมาณ 15 นาที ก็จะทราบผล โดยการสรุปผลจะทำควบคู่กับประวัติของคนไข้เพื่อให้ได้ความถูกต้อง