ที่สุดแห่งความสุข เราไม่มีเรา

โดย...ว.วชิรเมธี ผู้อำนวยการสถาบันวิมุตตยาลัย

เข้าใจขันธ์ 5 ทุกข์ก็ลาไกล...

เราจะมาดูกันว่าสิ่งที่เรียกว่า ตัวกู ของกู ตัวฉัน ของฉัน หรืออัตตา ซึ่งทำให้เราทุกข์นักทุกข์หนาอยู่ตรงไหน รูปก็คือรูปร่างกายของเรานี้ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป ไม่ยั่งยืน เพราะฉะนั้น อัตตา อยู่ในรูปไหม อัตตาไม่มีในรูป เพราะรูปเป็นอนิจจัง ไม่เที่ยง ทุกข์ นั่งนานๆ ก็ทุกข์ เราสั่งได้ทุกเรื่องไหม มันเป็นอนัตตา เราบังคับบัญชาไม่ได้

ฉะนั้น อัตตามีอยู่ในรูปไหม ในร่างกายมีไหม ไม่มี

เวทนา ความรู้สึก สุข ทุกข์ หรือไม่สุข ไม่ทุกข์ ความรู้สึกสุข สุขจนน้ำตาไหลอยู่กับเราตลอดไหม ทุกข์จนน้ำตาไหลอยู่ตลอดไหม เฉยๆ อยู่ตลอดไหม เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ฉะนั้น อัตตาอยู่ในเวทนาไหม มีสิ่งที่เรียกว่าตัวฉันไหม ก็ไม่มีอีก สัญญาความทรงจำ เราจำแม่นตลอดไปไหม ไม่แม่น

ใครยังจำสูตรคูณได้ทั้งหมดบ้าง สมัยเป็นเด็กได้ทุกอย่าง ท่องอาขยานไม้ม้วน หรือ ก. ไก่ ถึง ฮ.นกฮูก ท่องได้หมด แต่ตอนนี้ชักไม่แน่เสียแล้ว

สัญญาเราน่าจะเที่ยง แต่พออายุหกสิบจะยังแม่นอยู่ไหม เจ็ดสิบยังจะแม่นอยู่ไหม แปดสิบ เก้าสิบ จะแม่นอยู่ไหม ตอนนี้ยังแม่นอยู่ใช่ไหม ไม่แม่น สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง เราก็จำได้บางเรื่อง และบางเรื่องที่จำวันหนึ่งก็จะลืม มันก็จะเป็นเช่นนั้นเอง

ฉะนั้น สัญญามีอัตตาไหม มันก็ไม่มีความเที่ยงตรง เป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา

มาดูสังขาร ความคิดเป็นตัวเป็นตนไหม หนึ่งนาทีคิดกี่เรื่อง เอาละมาพิสูจน์กัน หลับตาลง นั่งเฉยๆ ยืดตัวตรง นั่งเฉยๆ สังเกตไปว่าตัวเองกำลังคิดอะไร สังเกตเฉยๆ คิดปล่อยมันคิด สังเกตดูว่าเรากำลังคิดอะไร ไม่ต้องต้อนรับ ไม่ต้องผลักไส แค่ดูเฉยๆ เอาละลืมตาขึ้น กี่เรื่อง คิดเยอะไหม ไหนมีใครไม่คิดอะไรเลย โดยมากคิด จริงไหม คิดเรื่องนี้จบ จบหรือยัง แล้วเรื่องใหม่มาทันที คิดเรื่องใหม่จบหรือยัง แล้วคิดเรื่องใหม่มาอีก นี่คือสังขาร มันไม่เที่ยง มันจะไหลเข้าไหลออก ไหลเข้าไหลออก หนึ่งชั่วโมงคิดเป็นร้อยเป็นพันเรื่อง ฉะนั้น ตัวอัตตาที่แท้จริงมันก็ไม่มีในนี้

วิญญาณ ตัวการรับรู้ ตาเห็นรูป เรียกจักขุวิญญาณ หูได้ยิน เรียกโสตวิญญาณ จมูกดมกลิ่มเรียก ฆานวิญญาณ กายสัมผัสเรียกว่าอะไรดี กายวิญญาณ ลิ้นลิ้มรสเรียกว่า ชิวหาวิญญาณ ใจสัมผัสกับอารมณ์หรือสิ่งที่ใจยึดมาพูดมาคิด เรียกว่ามโนวิญญาณ

การรับรู้ที่เกิดทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ หยิบ จับ สัมผัส ได้ไหม ไม่ได้ วิบวับวิบวับตลอดเวลา การรับรู้ถ้าไม่มีหู ตา จมูก ลิ้น กาย ใจ ก็ไม่มีตัวตน

ฉะนั้น เรามาชำแหละขันธ์ทั้งห้าดู มีสิ่งที่เรียกว่าอัตตาไหม แล้วสิ่งที่เป็นกายในของเรา ออกมารับการกระทบกระทั่ง ทำให้เราเจ็บจี๊ดๆ ถูกด่าเย็นวันเสาร์ปวดถึงเช้าวันจันทร์นั้น ตัวไหนกัน ถูกฟุตบอลอัดหลังทีหนึ่งกะยุบโรงเรียน อะไรทำให้ทุกข์ขนาดนั้น ความรู้สึกว่ามีตัวฉัน ของฉัน มันซ่อนอยู่ไหน คำตอบคือ สังขาร ตัวการปรุงแต่งนั่นเอง สังขารคือ ความคิดปรุงแต่ง มันไปสร้างภาพลวงตาขึ้นมา มันปรุง มันแต่งเรา ทำให้เราเป็นนู่น เป็นนี่ เป็นนั่น

ถ้าใครไม่เห็นว่าเราเป็นนู่น นี่ นั่น เราจะทุกข์มาก นั่นคือปัญหาของมนุษย์ในโลกนี้ คือเรา หลงผิดยึดติดว่า มันมีตัวฉันของฉันซ้อนอยู่ในกายและใจ และก็อยากให้คนอื่นเห็นสิ่งที่เรายึดติดถือมั่นนี้เหมือนกับที่เรายึดติดถือมั่น พอใครไม่เห็นเราก็ทุกข์แทบล้มประดาตาย

เรามียศ เราไปต่างจังหวัดชาวบ้านไม่รู้จักเราก็กินข้าวไม่อร่อย เราเป็นร้อยตรีเอาเงินไปบริจาค พิธีกรพูดเป็นสิบตรี เราจะทุกข์ไหม ทุกข์ แทบจะขอเงินคืน

ตัวทุกข์อยู่ตรงไหน ตัวอัตตามันไม่ได้รับการเอาอกเอาใจ ฉะนั้น ถ้าเรามาทำความเข้าใจว่าแท้ที่จริงอัตตาที่เราว่านี้ไม่มีหรอก มันเป็นภาพสมมติ เป็นมายาคติที่มนุษย์สร้างขึ้นมาซ้อนเข้าไปในรูปร่างสังขารที่เป็นก้อนแห่งความว่างเปล่านี้ ถ้าเราเข้าใจเรื่องนี้ ทุกข์จะลดลงๆ และเราจะมีชีวิตที่แสนจะเรียบง่าย กลายเป็นมนุษย์พันธุ์ใหม่ที่เรียกว่า สุขง่าย ทุกข์ยาก