ควมทรงจำบนผืนผ้า

โดย...เสน่ห์จันทน์

บนพื้นผ้ามีเรื่องราว ไม่ว่าจะเป็นผ้าพื้นเมืองของชนชาติใด ผ้าทอขึ้นมาใหม่หรือผ้าโบราณเก่าเก็บในกรุ หรือจะเป็นนวัตกรรมการสร้างสิ่งทอนี้ ผ้า ผืนผ้า และเส้นใย สามารถบอกเล่าเรื่องราวที่ลึกซึ้งทั้งในเชิงประวัติศาสตร์ สังคม และวัฒนธรรม

“เมมโมนิกอส” (mnmonikos) เป็นภาษากรีก แปลว่า “ความทรงจำ” ซึ่งถูกนำมาเป็นชื่อนิทรรศการ “เมมโมนิกอสศิลปะความทรงจำในสิ่งทอร่วมสมัย” ที่ต้องการบอกเล่าถึงการนำผ้า ผืนผ้า และเส้นใย สามารถสืบทอดความทรงจำและประวัติศาสตร์ที่อยู่ในตัวของผืนผ้านั้นๆ อีกทั้งยังสามารถถ่ายทอดความทรงจำได้ลึกซึ้งมากกว่า “ผ้าใบ”

 

โดยมี “โยชิโกะ อิวาโมโต้ วาดะ” ชาวญี่ปุ่นผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งทอ มาเป็นภัณฑารักษ์ คัดสรรและรวบรวมผลงานของศิลปิน 29 คน จากประเทศต่างๆ อาทิ มิซาโอะ สึบากิ (ญี่ปุ่น) คินโยะ เจียง (ฮ่องกง/จีน) กัวเซียง หยวน (การ์ซัน) (ฮ่องกง/จีน) กรกฤต อรุณานนท์ชัย วชิราภรณ์ ลิมวิภูวัฒน์ อรรถพล สุจิรภิญโญกุล (ไทย) อันนา ลิซา เฮดสตรอม (สหรัฐอเมริกา) โจน มอริส (สหรัฐอเมริกา) เหวิน ยิน ฮวง (ไต้หวัน) มารีเอแลน กูเอลตง (ฝรั่งเศส) ยี่ อี่ หลัน (มาเลเซีย) เปาล่า โมเรโน่ (ชิลี) มาสซา มิโอนิ (สวิสเซอร์แลนด์)

 

ผลงานที่นำมาจัดแสดงล้วนแล้วแต่สะท้อนให้เห็นถึงวัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อมที่ส่งอิทธิพลต่อพวกเขา ทั้งยังเกี่ยวเนื่องเชื่อมโยงไปถึงวัสดุที่พวกเขาเลือกใช้ และกระบวนการผลิตผลงานของศิลปินแต่ละคนอีกด้วย ทางด้านเทคนิคก็มีการนำเสนอหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นการย้อมสี การลงสี การทอ การเย็บ การพิมพ์ การแกะสลักด้วยเลเซอร์ การถ่ายเทความร้อน และการเคลือบโลหะในสูญญากาศลงบนผืนผ้า

สิ่งหนึ่งที่ศิลปินเหล่านี้มีเหมือนกันและทำให้พวกเขาเป็นหนึ่งเดียวกันในการคิดสร้างสรรค์ผลงานนั้น คือ ความสนใจกระหายใคร่รู้ที่มีต่อสิ่งทอและผืนผ้าในทุกแง่มุมทุกมิติ และความหลงใหลในความคิดที่ว่า ผืนผ้านั้นได้เก็บรักษาไว้ซึ่งความทรงจำที่เกิดขึ้นกับผืนผ้านั้นเอาไว้

นิทรรศการจัดแสดงที่หอศิลป์ บ้านจิม ทอมป์สัน เปิดให้เข้าชมทุกวัน ในเวลา 09.00-17.00 น. ตั้งแต่วันนี้ถึงวันที่ 22 ก.พ. 2557

 

บันทึกจากวิถีชนบท 2 โดย หทัยรัตน์ มณีรัตน์

“หทัยรัตน์ มณีรัตน์” เป็นหนึ่งในหกศิลปินไทยที่ถูกคัดเลือกให้จัดแสดงผลงาน โดยผลงานของเธอชื่อว่า “บันทึกจากวิถีชนบท 2” โดยนำเอาเสื้อผ้าเก่า รวมถึงเครื่องมือเกษตรกรรมเก่า มาเย็บมัดร้อยก่อร่างสร้างจนเป็นทรงเจดีย์

“งานนี้เลือกนำเสนอคอนเซปต์ผ้ากับความทรงจำ ครั้งนี้ก็หยิบความเป็นผ้าเก่าที่เคยผ่านการใช้งานเข้ามาลิงก์กับหัวข้อนิทรรศการ ซึ่งหัวข้อก็ค่อนข้างตรงกับงานที่เราทำอยู่ เพราะเรามองว่า ผ้าเป็นวัตถุที่ใกล้ตัวมนุษย์มาก ทุกชีวิตมีการนำมันมาใช้ในชีวิตประจำวัน เนื้อผ้า แบบผ้า แต่ละอย่างก็สะท้อนคาแรกเตอร์ความชอบของคนใส่ บอกตัวตนของคนนั้นๆ ได้ อันนี้คือพื้นฐานที่ชอบความเป็นผ้า

 

และมีเหตุการณ์หนึ่งที่หยิบผ้ามาใช้กับงานศิลปะอย่างจริงจัง คือ ช่วงที่กำลังทำทีสิสแม่เสีย เราจึงจับความรู้สึกตรงนั้นที่สูญเสียมาเป็นแรงบันดาลใจในการทำงาน พอตัวบุคคลไม่อยู่ สิ่งที่หลงเหลือ ก็คือ ข้าวของเครื่องใช้ของเขา งานช่วงแรกทำเป็นผ้าห่ม หยิบเสื้อผ้าแม่มาทำขึ้นใหม่ เป็นผ้าห่มที่ใช้ห่มจริง แต่ความหมายทางศิลปะมันแทนความอบอุ่น และความรู้สึกที่ขาดหายไป”

ส่วนงานชิ้นปัจจุบันหทัยรัตน์ได้นำงานเก่ามาเพิ่มวัสดุและแนวคิด เพื่อให้งานมีขนาดใหญ่ขึ้นและสะท้อนกับความรู้สึกของผู้ชมได้แรงขึ้น “นอกจากผ้าแล้ว ได้นำอุปรณ์การเกษตรที่เก่าผุพังมาใช้ หยิบความเป็นชนบทมาใส่ด้วย เพราะรู้สึกว่าสิ่งเหล่านี้คนกำลังละเลย ไม่ใส่ใจ คือ เราไม่สามารถดึงเวลาเมื่อ 20 ปีก่อนมาได้ แต่เรื่องราวของ 20 ปีก่อนยังมีอยู่ในข้าวของเครื่องใช้ ซึ่งเรานำมาพูดในความเป็นปัจจุบันตรงนี้ เพราะสิ่งของเหล่านี้บ่งบอกถึงกลุ่มคนที่ใช้ เช่น ผ้าถุงก็นึกถึงคนแก่ ข้าวของเครื่องมือเห็นถึงวิถีชีวิตชาวบ้าน ใช้วิธีการผูกมัดถักทอเป็นชิ้นงานเหมือนเจดีย์ ตอนทำเราก็คำนึงถึงรูปทรงตรงนี้ เพราะเจดีย์เหมือนสัญลักษณ์ที่ระลึกถึงคนตาย เป็นสัญลักษณ์ในการเคารพสิ่งที่สูญเสียไปแล้ว ทุกอย่างมีการตั้งอยู่ดับไป แต่เราหยิบขึ้นมาเพื่อระลึกถึง หรือสะท้อนให้เห็นวิธีอะไรบางอย่าง เรายังบูชา สิ่งนั้นสำคัญอยู่นะ ข้าวของเครื่องใช้เหล่านี้จะถูกพูดในบทบาทศิลปะ ไม่ใช้หน้าที่ถูกใช้สอย”

หทัยรัตน์ เกิดเมื่อปี 2523 จบการศึกษาระดับบัณฑิตและมหาบัณฑิต จากคณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ปัจจุบันเป็นอาจารย์สอนภาควิชาจิตรกรรม และสถาปัตยกรรม ณ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหาร ลาดกระบัง