สิงหา มีนา และผ้าสามชนิด

โดย...กาญจน์ อายุ

สุโขทัยอยู่ในอาณาเขตภาคเหนือตอนบน เชื่อมต่อกับ จ.แพร่ และอุตรดิตถ์ซึ่งอยู่ภาคเหนือตอนล่าง สามจังหวัดสองภาคที่ในตอนนี้ (ส.ค.) ถ้ามองอย่างนกจะเห็นเป็นแผ่นดินสีเขียวของแปลงนาที่กำลังแทงยอดอ่อนเหมือนสาววัยสะพรั่ง

สาววัยนี้น่ามอง เวลาขับรถผ่านต้องลดกระจกมองพวกนางให้ชัดๆ สูดกลิ่นพวกนางเข้าลึกๆ โดยเฉพาะเส้นพิษณุโลกเด่นชัย จากสุโขทัยไปอุตรดิตถ์ ถนนตัดเข้าชนบทผ่านทุ่งนา สองข้างทางเป็นสีเขียวอ่อนทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า ข้างในมีต้นข้าวเรียงตามยาวเหมือนภาพแปลงนาของเด็กอนุบาล พบเห็นได้ริมสองข้างทางไปถึงถนนตัดขึ้นเขาพึง

เมื่อขึ้นเขาแล้วถนนเส้นนี้จะเปลี่ยนเป็นสีเขียวเข้ม ริมทางเต็มไปด้วยดอกสักที่กำลังชูช่อปกคลุมภูเขาหลายลูก จนทำให้ชะล่าใจในบางทีว่าประเทศไทยมีต้นสักมากจนใช้ไม่หมด แต่ในความเป็นจริงไม่เป็นเช่นนั้น ผืนป่านี้อาจเป็น “ถิ่นสักใหญ่” ผืนสุดท้ายถ้าคนยังใช้อย่างไม่ทดแทน

เส้นทางสุโขทัย อุตรดิตถ์ แพร่ จึงเป็นเส้นทางสายนาที่น่ามอง แต่ทั้งนี้ต้องไปให้ถูกช่วงในเดือน ส.ค.ก.ย. นอกจากนี้ทั้งสามจังหวัดยังมีอีกเส้นทางที่น่าร่วมเดินบนถนนสาย “ผ้า” สามชนิดในสามจังหวัดกับสามเรื่องราวของผ้า ผ้า ผ้า

“ผ้าหมักโคลน” อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย ภูมิปัญญาชาวบ้านที่ทำให้ผ้านิ่มและติดสีได้ดีเมื่อนำไปย้อม โดยมีเคล็ดลับเป็นโคลนจอมปลวก โคลนจอมปลวกคือโคลนบริเวณที่จอมปลวกขึ้น ด้วยความบังเอิญเมื่อชาวบ้านสังเกตว่าชายกางเกงที่แช่โคลนจะนิ่มกว่าส่วนอื่น จึงลองนำโคลนมาหมักผ้า ผลที่ได้เป็นไปตามคาด ผ้าที่หมักโคลนไว้หนึ่งคืนจะนิ่มกว่าปกติ เกิดเป็นภูมิปัญญาผ้าหมักโคลนที่บ้านนาต้นจั่น อ.ศรีสัชนาลัย

ปัจจุบันชาวบ้านนำภูมิปัญญามาใช้ในด้านการท่องเที่ยว เปิดเป็นหมู่บ้านอุตสาหกรรมชนบทเพื่อการท่องเที่ยวและจัดตั้งกลุ่มอาชีพทอผ้าบ้านนาต้นจั่น สาธิตการทำผ้าหมักโคลน การย้อมสีธรรมชาติ และจำหน่ายผลิตภัณฑ์หารายได้เข้าชุมชน

“ผ้าซิ่นตีนจก” อ.ลับแล จ.อุตรดิตถ์ ภูมิปัญญาด้านการทอผ้าที่สืบทอดมาจากบรรพสตรี ตีนไม่ได้หมายถึงอวัยวะ แต่คือคำเรียกชายผ้า ส่วนจก คือการทำลวดลายชายผ้าด้วยมือ ตีนจกจึงหมายถึงชายซิ่นที่ทำด้วยมือ สิ่งที่น่าทึ่งคือความละเอียดของลายผ้าที่มีแรงบันดาลใจจากธรรมชาติ เช่น ลายหงส์ ลายนกสร้อย ลายขอผักกูด ลายดอกผักแว่น

นักท่องเที่ยวสามารถชมผ้าตีนจกโบราณได้ที่พิพิธภัณฑ์ผ้าซิ่นตีนจกเมืองลับแลที่ม่อนลับแล สถานที่ให้ความรู้และร้านอาหารประจำถิ่น เช่น ข้าวแคบ ข้าวพันผักที่หาทานยาก

“ผ้าหม้อห้อม” หมู่บ้านทุ่งโฮ้ง จ.แพร่ ชาวบ้านจับกลุ่มกันตั้งเป็นวิสาหกิจชุมชนหม้อห้อมทุ่งเจริญย้อมสีธรรมชาติ สาธิตการทำผ้าหม้อห้อมแท้ ผ้าหม้อห้อมคือการย้อมผ้าด้วยใบห้อม การเก็บใบห้อมต้องเก็บก่อนแปดโมงเช้าและหลังสี่โมงเย็นเท่านั้น จากนั้นนำไปแช่น้ำ 72 ชั่วโมงแล้วคัดเฉพาะน้ำออกมา ผ้าที่นำไปย้อมห้อมแท้จริงจะเป็นสีเขียว แต่เมื่อถูกอากาศจะกลายเป็นสีครามอย่างที่เห็น

หมู่บ้านทุ่งโฮ้งไม่ได้ทำแต่เสื้อหม้อห้อมที่ชาวนาใช้ แต่ได้ใส่แฟชั่นเข้าไป ทำสีให้อ่อนลง ขึ้นลายให้ทันสมัย ย้อมลงบนเสื้อผ้าที่วัยรุ่นใส่ ขายได้ทั้งคนแก่คนใหม่ ฉีกกรอบเสื้อหม้อห้อมในสเตอริโอไทป์แบบเดิมๆ

ผ้าหมักโคลน ผ้าซิ่นตีนจก ผ้าหม้อห้อม คือ เส้นใยที่ถักทอภูมิปัญญาจากอดีตส่งต่อถึงปัจจุบัน พันผูก “สามจังหวัด” เส้นทางกสิกรรมให้เป็นถนน “สามผ้า” เส้นทางหัตถกรรมที่บ่งบอกความเฉลียวและความประณีตของคนไทย เสมือนถนนสามเลนใหญ่ที่มุ่งหน้าไปด้วยกัน

กลุ่มอาชีพทอผ้าบ้านนาต้นจั่น ต.บ้านตึก อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย โทร. 055-677-209

ม่อนลับแล ต.ฝายหลวง อ.ลับแล จ.อุตรดิตถ์ โทร. 055-431-439

วิสาหกิจชุมชนหม้อห้อมทุ่งเจริญย้อมสีธรรมชาติ ต.ทุ่งโฮ้ง อ.เมือง จ.แพร่ โทร. 054-521-709