คนไทยมีอายุยืนขึ้น มีสุขภาพดีขึ้นด้วยหรือไม่?
เรื่อง : รศ.ดร.วิมลพรรณ ประจวบเหมาะ
การมีชีวิตที่ยืนยาวอย่างมีสุขภาพดี เป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจมากยิ่งขึ้นในปัจจุบัน การเปลี่ยนแปลงเป็นสังคมสูงวัย มาพร้อมกับการเปลี่ยนผ่านด้านภาวะสุขภาพ จากการเป็นโรคติดเชื้อมาสู่โรคจากการเสื่อมสภาพของร่างกายตามวัยและโรคไม่ติดต่อหรือโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น
กรณีของประเทศพัฒนา ระบบบริการสาธารณสุขได้พัฒนาไปมากแล้วในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา ประชากรไม่เพียงแต่มีอายุยืนยาวขึ้น แต่ใช้ชีวิตอย่างมีสุขภาพดียาวนานขึ้นด้วย ข้อมูลจากการศึกษาหลายแหล่งได้แสดงให้เห็นถึงแนวโน้มสัดส่วนของผู้สูงอายุที่ช่วยเหลือตนเองไม่ได้หรือพิการลดลงเป็นลำดับ ที่เป็นเช่นนี้น่าจะเนื่องมาจากคนสูงอายุในรุ่นหลังๆ มักจะได้รับการศึกษามากขึ้น ซึ่งนำไปสู่การดูแลรักษาสุขภาพที่ดีขึ้น ประกอบกับเทคโนโลยี นโยบาย และระบบงานสาธารณสุขที่พัฒนาขึ้นเป็นลำดับ
สำหรับประเทศไทย ผลกระทบของการเปลี่ยนเป็นประชากรสูงวัยต่อคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุดูเหมือนจะรุนแรงกว่าประเทศที่พัฒนาแล้วมาก เนื่องจากช่วงเปลี่ยนผ่านทางประชากรนี้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วหรือใช้เวลาสั้นมาก ประเทศไทยยังขาดความพร้อมทั้งในด้านทรัพยากร องค์ความรู้ บุคลากร และเทคโนโลยีด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุ การศึกษาวิจัยที่ผ่านมาต่างชี้ให้เห็นว่าประชากรไทยมีอายุยืนยาวขึ้น แต่ช่วงเวลาที่อยู่นานขึ้นนั้นไม่ได้อยู่ในภาวะสุขภาพที่ดีขึ้นด้วย ประชากรสูงอายุต้องเผชิญกับปัญหาการเจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น รายงานโครงการศึกษาวิจัยการสำรวจและศึกษาภาวะสุขภาพของผู้สูงอายุ 4 ภาคของไทย ปี พ.ศ. 2549 โดยสถาบันเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ แสดงให้เห็นว่าโรคเรื้อรังหรือกลุ่มอาการที่เป็นปัญหาสุขภาพของผู้สูงอายุที่สำคัญ ได้แก่ กลุ่มโรคข้อและกระดูก กลุ่มโรคหลอดเลือดหัวใจ กลุ่มโรคหลอดเลือดสมอง กลุ่มโรคทางเดินหายใจ
นอกจากการเจ็บป่วยเรื้อรังแล้ว ผู้สูงอายุไม่น้อยยังต้องประสบกับภาวะทุพพลภาพ หรือต้องพึ่งพาผู้อื่น ผลการศึกษาล่าสุดจากรายงานการประเมินผลการดำเนินงานตามแผนผู้สูงอายุแห่งชาติฉบับที่ 2 ระยะ 5 ปีแรก (พ.ศ. 25452549) ของวิทยาลัยประชากรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ให้ผลที่สอดคล้องกับการศึกษาที่ผ่านมา กล่าวคือ พบว่าโดยรวมแม้ผู้สูงอายุจะมีอายุยืนยาวขึ้น แต่จำนวนปีที่ต้องพึ่งพาหรือมีปัญหาด้านสุขภาพจนไม่สามารถช่วยตนเองได้กลับเพิ่มสูงขึ้นด้วยเช่นกันโดยเฉพาะในหญิงสูงอายุ สะท้อนให้เห็นว่าการมีชีวิตที่ยืนยาวขึ้นนั้นไม่ได้หมายความว่าสุขภาพผู้สูงอายุจะดีขึ้น แต่ในบางช่วงของชีวิตกลับต้องอยู่ในภาวะทุพพลภาพ ช่วยตนเองไม่ได้ ต้องพึ่งพาผู้อื่นในการดำเนินชีวิตประจำวัน
แบบแผนการเจ็บป่วยของผู้สูงอายุมักเกี่ยวเนื่องกับการเสื่อมของร่างกายตามวัยและโรคเรื้อรัง ยากที่จะรักษาให้หายขาด แต่ต้องได้รับการดูแลรักษาอย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต ซึ่งหมายความว่าระบบการสาธารณสุขต้องมีการปฏิรูปให้ทันกับอุปสงค์ที่เปลี่ยนไป ต้องมีการพัฒนาบริการแบบองค์รวมที่ผสมผสานระหว่างการป้องกัน บำบัดรักษา และฟื้นฟู รวมทั้งต้องปรับระบบสวัสดิการด้านการแพทย์ให้สามารถรองรับปริมาณของประชากรสูงอายุด้วย เพื่อให้ผู้สูงอายุอยู่ดีมีสุขให้นานที่สุดหรือ
“อยู่ทน” ไม่ใช่ “ทนอยู่”
