รู้บุญคุณข้าว ผ่าน ‘บุญคูณลาน’

แต่ “ข้าว” ยังเกื้อกูลให้เกิดชุมชน สังคม ประเพณี และวัฒนธรรมอันประมาณค่ามิได้ ถึงแม้ชาวนาจะไม่มีเงินทองมากมาย แต่เขาก็มีเม็ดข้าวหล่อเลี้ยงร่างกายและหล่อหลอมหัวใจกลายเป็นประเพณี “บุญคูณลาน”

“คูณ” หมายความว่า เพิ่มเข้า หรือทำให้มากขึ้น และ “ลาน” คือ สถานที่สำหรับนวดข้าว การนำข้าวที่นวดแล้วกองขึ้นให้สูง เรียกว่า “คูณลาน” การทำประเพณีบุญคูณลานกำหนดขึ้นในเดือนยี่ จึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “บุญเดือนยี่” ซึ่งสมัยก่อนบรรพบุรุษหัวใจรวงข้าวมักสอนลูกหลานเสมอว่า เมื่อฤดูเดือนยี่มาถึง ให้นิมนต์พระสงฆ์มาสวดมงคลทำบุญคูณข้าว เน้นอย่าหลงลืมประเพณีเก่าแก่แต่เดิมของชาวเรา

การทำบุญคูณลานของชาวบ้านจะไม่พร้อมกันขึ้นอยู่กับฤดูเก็บเกี่ยวข้าวว่าจะเสร็จเมื่อไร วันที่ขนข้าวขึ้นฉางจะเป็นวันทำบุญคูณลานเลย แต่ก่อนการนวดข้าว จะต้องทำพิธีย้ายแม่ธรณีและบอกกล่าวแม่โพสพเสียก่อน โดยใช้ใบคูณ ใบยอ เขาวัวหรือเขาควาย ไข่ มัน เผือก ยาสูบ หมาก ข้าวต้ม น้ำ ดอกไม้ธูปเทียน เพื่อทำพิธี “ขอเชิญแม่ธรณีได้ย้ายออกจากลานข้าว และแม่โพสพอย่าตกอกตกใจไป ลูกหลานจะนวดข้าวจะเหยียบย่ำอย่าได้โกรธเคืองหรืออย่าให้บาป” อธิษฐานแล้วก็ดึงมัดข้าวออกมานวดก่อนเอาฟ่อนฟางข้าวที่นวดแล้วห่อหุ้มกระติบข้าวมัดให้ติดกัน เอาไม้คันหลาวเสียบฟาง เอาตาแหลวซึ่งอุปกรณ์ป้องกันไม่ให้คาถากุ้มข้าวใหญ่ของลานอื่นดูดไป ผูกมัดข้าวที่เกี่ยวมาจากนาตาแฮกเข้าไปด้วย แล้วนำไปปักไว้ที่ลอมข้าวเป็นอันเสร็จ