ไม้ผลทนแล้งจากป่าไทยเขมร

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

เมื่อครั้งเดินทางไปเก็บพันธุ์ไม้ผลในอินเดียและเนปาล โดยทุนสนับสนุนจากโครงการหลวง ได้เห็นถึงความเชื่อในเรื่องของศาสนาและธรรมเนียมในภาพของชาวฮินดูที่มีต่อต้นไม้หลายชนิดที่มีอยู่ในประเทศไทยเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อกลางเดือน ธ.ค.นี้ ขณะไปสำรวจพันธุ์ไม้ในเขต จ.บุรีรัมย์ และสุรินทร์ โดยเฉพาะตลาดการค้าเสรีไทย อ.กาบเชิง จ.สุรินทร์ ชายแดนไทยเขมร นี้เราเห็นชาวบ้านนำเอาของป่าจากเขตชายแดนไทยเขมร ออกมาวางขายกันอย่างคึกคัก ผลผลิตจากป่าที่มีออกมาในระยะนี้ก็คือ มะขามป้อม และสมอไทย แค่มะขามป้อมชนิดเดียว ประมาณได้ว่ามีผลผลิตออกจากป่าในแต่ละปีนับจำนวนหลายสิบต้นหรือนับร้อยต้นก็คงไม่ผิดความจริงมากนัก แต่ราคาในปีนั้นสูงถึงกิโลกรัมละ 25 บาท นับว่าสูงเกินกว่าจะนำไปแปรรูปเป็นอุตสาหกรรมดังเช่นที่ทำกันในอินเดีย อย่างไรก็ตาม บทความในตอนนี้จะเล่าถึงบทบาทความสำคัญของมะขามป้อมในแง่พืชสมุนไพร และความเชื่อในทางศาสนาดังที่พบเห็นมาในอินเดียและเนปาล นอกจากนี้จะได้กล่าวถึงความเป็นไปได้ในแง่การปลูกเลี้ยงเอาไว้ด้วย

มะขามป้อมต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ของชาวฮินดู

ชาวฮินดูในอินเดียเรียก มะขามป้อม ว่า อามาลา (Amala) ซึ่งมาจากภาษาสันสกฤต คือ อามาลัก (Amalak) ต้นไม้ชนิดนี้นับเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ ที่ได้รับความนับถือจากชาวฮินดูทั่วไป โดยเฉพาะเดือนแห่งฤดูฝน (ก.ย.ต.ค.) ซึ่งช่วงนี้ต้นมะขามป้อมจะออกดอก พวกผู้หญิงที่ไม่มีชายไว้สืบสกุลจะพากันมาสวดบูชาขอพรโดยมีพราหมณ์มานั่งใต้ร่มต้นมะขามป้อมใหญ่เพื่อรับทาน ซึ่งเป็นทั้งดอกไม้และอาหารจากชาวบ้านผู้ยากไร้ที่ไม่อาจหาข้าวปลาอาหารมาให้แก่พราหมณ์ได้ พวกนี้จะหูงหาอาหารกันใต้ต้นมะขามป้อมและกินอาหารกันใต้ร่มไม้ชนิดนี้ก็ถือว่าได้บุญมากแล้ว

 

Combretaceae

Terminalia chebul Aor chebula (Myrabolan wood)

สมอพิเภก, Terminalia Arlliriea. T. citrine สมอดีบุ

ต้นมะขามป้อมยังมีอะไรเกี่ยวพันกับพระศิวะและพระวิษณุ ชาวบ้านจะนำเอาด้ายสีแดงและด้ายสีเหลืองไปผูกไว้รอบลำต้นของมะขามป้อม และนำดอกไม้ ผลไม้ไปบูชาอีกด้วย กล่าวกันว่าต้นมะขามป้อมถือกำเนิดขึ้นได้ในโลกด้วยน้ำตาของพระนางภวตีและพระนางลักษมี ดังนั้นใบจากมะขามป้อมจึงถูกใช้ในการบูชาพระวิษณุและพระศิวะ

บางแห่งในอินเดียที่ซึ่งต้นมะขามป้อมขึ้นอยู่เป็นดง ดงละ 5 ต้น ถือเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ แต่บางแห่งก็ถือว่าหากพบมะขามป้อมขึ้นอยู่เป็นหมู่ หมู่ละ 9 ต้น จะเป็นบุญตายิ่งนัก วิญญาณของแต่ละต้นจะมารวมกันเป็นหนึ่งเดียว พืชศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้ร่วมในพิธี ได้แก่ ใบมะตูม ใบกล้วย ใบอโศก ต้นข้าวหรือข้าวเปลือก ต้นขิง ต้นทับทิม ต้นขมิ้น ต้น Cucuma และต้นแค ในตำราพระเวทย์ของฮินดูโบราณ ต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ ได้แก่ โพธิ์ มะตูม อโศก มะขามป้อม ซึ่งจะถูกปลูกลงทางทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศใต้ และตะวันออก เรียงได้ตามลำดับ

มะขามป้อมมีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Phyllanthus Emblica L. อยู่ในวงศ์ Euphorbiaceae จัดเป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กปานกลาง และผลัดใบในฤดูร้อนช่วงแห้งแล้ง ใบประกอบแบบขนนกชิ้นเดียว มีก้านใบ ใบย่อยขนาดเล็ก และขอบใบเรียบ ปลายใบมนสีเขียวอ่อน มีดอกขนาดเล็กเกิดเป็นช่อบนกิ่งสีเหลืองอมเขียว ดอกเพศผู้และเพศเมียเกิดร่วมต้น ดอกเพศผู้ขนาดเล็กและเกิดจำนวนมากบนก้านสั้นๆ ดอกเพศเมียขนาดเล็กเช่นกัน และมีจำนวนน้อยกว่า ผลรูปกลม ฉ่ำน้ำ ประกอบด้วย กลีบ 6 กลีบ ที่ดูไม่ชัดเจนนัก ผลมีเปลือกสีเหลืองอ่อนเมื่อแก่จัด เมื่อดิบมีสีเขียว เมล็ดสีเขียวอ่อนหรือเหลือง มีประมาณ 6 เมล็ด

มะขามป้อมจะถูกแปรรูปง่ายๆ ในอินเดีย โดยการต้มผลสดจนสุกดี จึงใส่น้ำตาลทรายลงไป สำหรับโรงงานจะแยกเนื้อออกจากกระเปาะหุ้มเมล็ดและนำไปปรุงเป็นยาแก้ท้องร่วงจากโรคบิด (Amoebic Disentary) ส่วนเมล็ดพร้อมกะลาหุ้มภายนอกจะถูกตากแดดบนลานซีเมนต์ จนเปลือกหุ้มแตก ดีดเมล็ดออกมา เมล็ดถูกใช้ในโรงงานทำน้ำมันใส่ผม กากเมล็ดที่บีบน้ำมันไปแล้วใช้เป็นอาหารสัตว์

ใบสดมะขามป้อมผสมนมเปรี้ยวใช้กับโรคอาหารไม่ย่อยและท้องร่วง น้ำคั้นจากใบใช้เป็นยาป้วนปากและล้างตาอักเสบ เปลือกหุ้มต้นใช้เป็นยาแก้ท้องเสียเช่นเดียวกับเปลือกหุ้มราก

ผลมะขามป้อมอุดมด้วยไวตามินซี กล่าวกันว่าเป็นพืชที่ให้ไวตามินซีสูงที่สุดในบรรดาผลไม้ด้วยกัน โดยใช้ได้ทั้งผลสดและผลแห้ง ผลมะขามป้อมสดเป็นทั้งยาระบายและยาขับปัสสาวะ ใช้ลดอาการสะอึก อาหารไม่ย่อยและอาเจียน ท้องผูกถาวรและแก้อาการท้องอืดท้องเฟ้อ

คนไทยยุคปัจจุบันใช้มะขามป้อมและสมอไทยนำมาล้างให้สะอาดและน้ำสะอาด เติมน้ำตาลลงไป หมักทิ้งไว้ประมาณ 1012 เดือน จึงกรองน้ำใสมาดื่มเป็นยาบำรุงสุขภาพ นี่เป็นสาเหตุให้ผลมะขามป้อมกลายเป็นผลไม้ยอดนิยม ที่จะต้องมีการปลูกกันให้เป็นเรื่องเป็นราวมากกว่าที่เคยเป็นไปในอดีต