Behind the Zoo ตอน สวนสัตว์ภายใต้ ‘โครงการพระราชดำริ’

โดย...ภิมุข สิมะโรจน์ อดีตผู้อำนวยการองค์การสวนสัตว์ฯ

ในช่วงนี้คิดว่าพสกนิกรชาวไทยทุกคนคงปลื้มปีติยินดี ในการร่วมเฉลิมฉลองเทิดพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เนื่องในโอกาสทรงเจริญพระชนมพรรษา 85 พรรษา 5 ธันวามหาราช และซาบซึ้งกับพระมหากรุณาธิคุณ จากข้อมูลพระราชกรณียกิจอันมากมายของพระองค์ท่านที่ได้สร้างความร่มเย็นเป็นสุขให้กับแผ่นดินไทย และพัฒนาประเทศชาติให้ก้าวหน้า เจริญรุ่งเรืองจนถึงทุกวันนี้ นอกจากพระอัจฉริยภาพด้านต่างๆ แล้ว พระองค์ท่านก็ได้ให้ความสนพระทัยในเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสัตว์ป่าด้วย องค์การสวนสัตว์ก็ได้รับพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้เช่นกัน ท่านทราบไหมว่าองค์การสวนสัตว์ไม่ได้มีชื่อเพียงเท่านี้ แต่ชื่อเต็มๆ ก็คือ “องค์การสวนสัตว์ ในพระบรมราชูปถัมภ์” ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับองค์การสวนสัตว์ไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2506 ซึ่งตรงนี้ทำให้พนักงานหรือผู้ที่ทำงานเกี่ยวข้องกับเรามีความภูมิใจอย่างมาก ในสมัยที่ผมทำหน้าที่ผู้อำนวยการฯ นั้น ผมได้วางนโยบายไว้ 9 ข้อในการบริหารงาน ซึ่งแน่นอนในข้อแรกของผมก็คือ องค์การสวนสัตว์ฯ ต้องสนองโครงการพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และพระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ ซึ่งโครงการอนุรักษ์สัตว์ป่าที่มีความสำคัญมากมาย ล้วนเริ่มต้นจากแนวทางพระราชดำริทั้งสิ้น และด้วยความร่วมมือจากทุกๆ ภาคส่วนจึงช่วยให้โครงการประสบความสำเร็จได้ด้วยดี ผมขออนุญาตยกตัวอย่างบางโครงการดังนี้

การอนุรักษ์นกกระเรียนพันธุ์ไทย ซึ่งเป็น 1 ใน 15 ชนิดของสัตว์ป่าสงวนของไทย และจัดเป็นนกที่มีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ชนิดหนึ่งของโลก ทั่วโลกพบว่าเหลืออยู่ประมาณพันกว่าตัวเท่านั้น แต่ในประเทศไทยนั้นได้สูญพันธุ์จากธรรมชาติมากกว่า 40 ปีแล้ว จุดเริ่มต้นในการเพาะขยายพันธุ์เกิดจากมีผู้ทูลเกล้าฯ ถวายนกกระเรียนเพศผู้จาก จ.เชียงใหม่ และมีการประสานงานมายังองค์การสวนสัตว์ฯ เพื่อทูลเกล้าฯ ถวายเพศเมีย และถวายงานเพาะขยายพันธุ์นกกระเรียนพันธุ์ไทยทรงเลี้ยง ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต นกกระเรียนคู่นี้จับคู่กันมานานถึง 14 ปีจึงได้วางไข่ครั้งแรก แต่พบว่าไข่ไม่มีเชื้อ สำนักพระราชวังจึงได้ขอให้องค์การสวนสัตว์ฯ ถวายการปรับสภาพกรงเลี้ยง ซึ่งในปีถัดมาได้วางไข่อีก แต่ตรวจพบว่าไม่มีเชื้ออีก ทางสวนสัตว์นครราชสีมาจึงได้เสนอแผนการผสมเทียมนกกระเรียนพันธุ์ไทย พร้อมกับถวายงานดำเนินการปรับปรุงสภาพแวดล้อมภายในกรงและเสริมอาหาร วิตามิน แร่ธาตุให้แก่นกทั้งคู่อีกครั้ง จนกระทั่งนกกระเรียนมีความสมบูรณ์พร้อมที่จะวางไข่ คณะทำงานของสวนสัตว์นครราชสีมาจึงทำการผสมเทียมให้กับนกกระเรียนเพศเมีย หลังจากนั้นนกกระเรียนเพศเมียจึงได้มีการวางไข่ จำนวน 2 ฟอง และฟักออกเป็นตัวทั้งหมด ทั้งนี้ได้มีพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่อลูกนกกระเรียนทั้งสองตัวว่า ขุนแผนและขวด ซึ่งเป็นลูกนกเพศผู้ องค์การสวนสัตว์ฯ จึงได้ทูลเกล้าฯ ถวายลูกนกกระเรียนเพศเมียจำนวน 2 ตัว ชื่อ สร้อยฟ้า และศรีมาลา เพื่อให้ทำการจับคู่กัน จากนั้นองค์การสวนสัตว์ฯ จึงได้จัดตั้งโครงการเตรียมความพร้อมเพื่อปล่อยนกกระเรียนคืนสู่ธรรมชาติและดำเนินงานอย่างต่อเนื่องจนประสบความสำเร็จ และได้รับพระกรุณาธิคุณจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชทานนามลูกนกกระเรียนพันธุ์ไทยที่ขยายพันธุ์ได้ 2 ตัว โดยลูกนกกระเรียนเพศผู้ พระราชทานนามว่า “ล่องลม” และลูกนกกระเรียนเพศเมีย พระราชทานนามว่า “ชมฟ้า” สร้างความปีติยินดีให้แก่พนักงานองค์การสวนสัตว์ฯ ปัจจุบันโครงการนี้ตั้งอยู่ที่สวนสัตว์นครราชสีมา สามารถผลิตลูกนกที่เกิดจากการผสมเทียมได้เป็นจำนวนมาก จนสามารถกระจายไปให้สวนสัตว์อื่นๆ และคัดเลือกปล่อยคืนสู่ธรรมชาติประจำทุกปี

การแก้ปัญหาช้างเร่ร่อน อย่างที่รู้กันทั่วไปว่าปัญหาช้างเร่ร่อนเข้าเมืองเป็นปัญหาใหญ่ การจะแก้ปัญหาเมื่อเข้ามาในเมืองแล้วเป็นเรื่องยาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ จึงมีพระราชดำริว่าน่าจะแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ คือทำอย่างไรไม่ให้ช้างออกจากถิ่นตนเอง และจะดูแลคนเลี้ยงช้างอย่างไรเพื่อไม่ต้องนำช้างของตนเองมาเร่ร่อนขายอาหาร จึงเกิดโครงการคชอาณาจักร จังหวัดสุรินทร์ ซึ่งเป็นหน่วยงานในสังกัดองค์การสวนสัตว์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ และมีเครือข่ายที่ร่วมกันทำงานมากมาย เช่น กรมอุทยานฯ กรมป่าไม้ หน่วยงานท้องถิ่นต่างๆ ใน จ.สุรินทร์ โดยดำเนินการสร้างเป็นหมู่บ้านช้างและจัดให้เป็นสถานที่ท่องเที่ยวรูปแบบอนุรักษ์ธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่น เน้นความเป็นอยู่บนพื้นฐานหมู่บ้านช้างเศรษฐกิจพอเพียง เพิ่มความสมบูรณ์ของพื้นที่ เพื่อการพึ่งพาตนเองอย่างยั่งยืน โดยใช้พื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ สวนป่าดงภูดิน อ.ท่าตูม จ.สุรินทร์ ประมาณ 7,000 ไร่ และจะพัฒนาต่อให้เป็นศูนย์รวมและจัดจำหน่ายสินค้า OTOP ของ จ.สุรินทร์ และจังหวัดใกล้เคียง เพื่อเป็นการสร้างงานและกระจายรายได้ให้แก่ชุมชนอีกด้วย

ชะมดเช็ด ในอดีตนั้นส่วนใหญ่เกษตรกรจะจับมาจากป่าเพื่อเลี้ยงเก็บไข่ไปขายโดยไม่มีแผนการเพาะเลี้ยงขยายพันธุ์ การจับชะมดเช็ดเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ โดยขาดความรู้ในการบริหารจัดการทรัพยากรสัตว์ป่าอย่างถูกต้อง ทำให้จำนวนประชากรชะมดเช็ดจากป่ามีแนวโน้มลดลงอย่างรวดเร็วและเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงมีพระราชเสาวนีย์ให้ดำเนินการเลี้ยงชะมดเช็ด ในโครงการฟาร์มตัวอย่างตามพระราชดำริบ้านดงเย็น จ.เชียงใหม่ สวนสัตว์เชียงใหม่และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงอัญเชิญกระแสรับสั่งพร้อมดำเนินการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับการเพาะขยายพันธุ์ชะมดเช็ดและนำมาอนุรักษ์ในเชิงเศรษฐกิจ ทำให้สามารถรวบรวมองค์ความรู้และปัจจัยต่างๆ เช่น การจัดการสุขภาพ โภชนาการ และสิ่งแวดล้อม เพื่อเป็นแนวทางในการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน จนต่อยอดจัดทำคู่มือการเพาะขยายพันธุ์เผยแพร่องค์ความรู้แก่ประชาชนผู้สนใจได้ ผมเองได้มีโอกาสเดินทางไปตรวจราชการและเข้าเยี่ยมฟาร์มในพื้นที่ดังกล่าวเช่นกัน ได้เห็นขั้นตอนการทำงานต่างๆ แล้วรู้สึกซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงส่งเสริมให้เกิดการพึ่งพาตนเองในเชิงเศรษฐกิจของชาวบ้านควบคู่ไปกับการอนุรักษ์สัตว์อีกด้วย

ไม่เพียงเฉพาะเรื่องสัตว์ป่าเท่านั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริในการอนุรักษ์ยางนา ปลูกแปลงสาธิตพืชชนิดต่างๆ และเผยแพร่ความรู้สู่ประชาชน ถือเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี จนถึงปัจจุบันได้ดำเนินกิจกรรมมากมาย และขยายงานสู่การอนุรักษ์ความหลากหลายของสัตว์ป่าด้วย เนื่องจากพื้นที่สวนสัตว์ในต่างจังหวัดยังเป็นป่าที่สมบูรณ์อยู่มาก โครงการฯ จึงได้เริ่มจัดตั้งศูนย์อนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรภาคตะวันออก อยู่ที่สวนสัตว์เปิดเขาเขียว และในปีที่แล้วผมได้ร่วมประชุมกับทางจังหวัดและคณะกรรมการโครงการฯ ว่าจะขยายไปสู่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยตั้งศูนย์อีกแห่งไว้ที่สวนสัตว์อุบลราชธานี ซึ่งแม้ผมจะไม่ได้รับผิดชอบองค์การฯ แล้ว แต่ก็ดีใจที่ได้ข่าวว่าโครงการฯ ได้รับการตอบรับอย่างดีและจังหวัดได้ช่วยผลักดันเป็นอย่างมาก และที่สำคัญที่สุด สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ท่านจะเสด็จฯ เยี่ยมชมและเปิดโครงการฯ รวมทั้งเปิดสวนสัตว์อุบลฯ อย่างไม่เป็นทางการในวันที่ 24 ธ.ค.ที่จะถึงนี้ ซึ่งสร้างความปีติยินดีแก่ผู้เกี่ยวข้องทุกคนเป็นอย่างมาก

ยังมีอีกโครงการหนึ่งที่องค์การสวนสัตว์ฯ ร่วมกับกรมอุทยานฯ ในการตรวจสุขภาพและหาทางขยายพันธุ์กวางผา ซึ่งเป็น 1 ใน 15 ชนิดของสัตว์ป่าสงวนของไทยเช่นกัน ทุกปีนักวิจัยจะเดินทางขึ้นไปสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่า อมก๋อย จ.เชียงใหม่ เพื่อปฏิบัติภารกิจท่ามกลางอากาศที่หนาวเย็น ซึ่งปีที่ผ่านมาผมมีโอกาสได้เดินทางไปด้วยและได้รับรู้รับทราบโครงการพระราชดำริอีกมากมายในพื้นที่บริเวณนั้น รวมทั้งได้มีโอกาสทำกิจกรรมให้การศึกษากับเด็กนักเรียนในท้องถิ่น ซึ่งสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงเคยเสด็จฯ ไปในพื้นที่อมก๋อย จ.เชียงใหม่ เช่นกัน

ข้างต้นเป็นเพียงโครงการตัวอย่างบางส่วนเท่านั้น ยังมีโครงการพระราชดำริด้านการอนุรักษ์สัตว์ป่าอีกมากมายที่หน่วยงานต่างๆ ร่วมกันถวายงานและพัฒนาต่อยอดไปสู่การอนุรักษ์อย่างยั่งยืน นอกจากนี้ในทุกๆ ปีองค์การสวนสัตว์ฯ ยังได้รับเงินสนับสนุนจากสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เพื่อไปใช้ในโครงการต่างๆ ที่เป็นประโยชน์อีกด้วย ซึ่งถือว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างยิ่ง จะเห็นว่าไม่เฉพาะเพียงพวกเราประชาชนคนไทยเท่านั้นที่อยู่เย็นเป็นสุขภายใต้ร่มพระบรมโพธิสมภาร แต่ยังรวมถึงสิ่งมีชีวิตน้อยใหญ่ในประเทศนี้อีกมากมายที่ได้รับการดูแลเอาใจใส่อีกด้วยเช่นกัน ขอพระองค์ทรงพระเจริญ