สิทธิการอ่าน เพื่อแสงสว่างในโลกมืดมน

โดย...นริศรา สายสงวนสัตย์

การอ่าน คือ วิธีลัดที่มีประสิทธิภาพที่สุดที่คนเราใช้พัฒนาตนเอง แต่ทุกวันนี้มีคนจำนวนมากถึง 285 ล้านคนทั่วโลก ที่ยังไม่มีโอกาสได้อ่านหนังสือที่ต้องการ พวกเขาไม่สามารถอ่านด้วยวิธีการเดียวกับคนทั่วไปเพราะมองไม่เห็น

“การขาดโอกาสการอ่าน เป็นกำแพงกั้นไม่ให้คนตาบอดมีสิทธิโอกาสในสังคม หลายคนคิดว่าคนพิการมีปัญหาแบบเดียวกันหมด แต่อันที่จริงรายละเอียดนั้นไม่เหมือนกัน คนที่ใช้วีลแชร์มีปัญหาเรื่องการเคลื่อนไหว เพราะตึกรามบ้านช่องไม่เป็นระเบียบ คนตาบอดก็ค่อนข้างเสียเปรียบในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารโดยเฉพาะการอ่าน เพราะหนังสือและเอกสารส่วนใหญ่อยู่ในรูปของสื่อสิ่งพิมพ์ หรือสื่อที่ไม่เป็นมิตรต่อคนตาบอด ปัญหานี้เป็นปัญหาระดับโลก” เป็นคำบอกเล่าถึงอุปสรรคใหญ่ในชีวิตของผู้พิการทางการเห็น โดย นายมณเฑียร บุญตัน อดีตนายกสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย กรรมการว่าด้วยสิทธิคนพิการแห่งสหประชาชาติ และประธานการจัดงานประชุมสมัชชาสหภาพคนตาบอดโลกครั้งที่ 8 และสมัชชาสภาระหว่างประเทศ เพื่อการศึกษาของคนพิการทางการเห็น (WBU-ICEVI 2012)

“คนทั่วไปที่ไม่ลึกซึ้งในเรื่องนี้ ก็จะไม่เข้าใจและบอกว่า เราก็มีสิทธิเข้าถึงอยู่แล้ว เขาโยนหนังสือที่เป็นกระดาษธรรมดามาให้ แล้วบอกว่านี่ไง คุณมีสิทธิแต่คุณตาบอดเองนะ แต่แม้ว่าเราจะเป็นคนตาบอดแต่เราก็เสียภาษีเหมือนกับพลเมืองทั่วไป เพราะฉะนั้นย่อมมีสิทธิเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากข้อมูลข่าวสารได้ในรูปแบบที่เหมาะสม”

 

สหภาพคนตาบอดโลก เป็นองค์กรคนตาบอดที่มีสมาชิกเป็นผู้พิการตาบอดและผู้พิการทางการเห็นอยู่กว่า 161 ล้านคนทั่วโลก โครงการสิทธิการอ่าน (The Right to Read Campaign) เป็นหนึ่งในภารกิจใหญ่ขององค์กร โดยมีเป้าหมายให้คนตาบอดสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารได้มากกว่าที่เป็นอยู่ ในการประชุมซึ่งจัดขึ้น ณ โรงแรมอิมพีเรียล ควีนส์ปาร์ค ระหว่างวันที่ 8-18 พ.ย.นี้ จึงมีเรื่องนี้เป็นหนึ่งในประเด็นใหญ่ ที่องค์กรคนตาบอดกว่า 120 ประเทศทั่วโลกเข้ามาร่วมปรึกษาหารือและกำหนดทิศทางการทำงาน

เพราะทุกวันนี้ แม้ในประเทศที่ให้ความสำคัญกับการอ่านมาก คนตาบอดก็ยังเข้าถึงสื่อสิ่งพิมพ์ได้ยากลำบาก “ประเทศที่อ่านหนังสือกันมากอย่างอังกฤษมีสื่อสำหรับคนตาบอดราวหมื่นแสนเรื่อง แต่ก็ยังถือว่าน้อยมากเมื่อเทียบกับสื่อสิ่งพิมพ์ที่ผลิตในประเทศของเขา ส่วนประเทศไทยปัจจุบันมีสื่อสำหรับคนตาบอดที่ได้รับการผลิตจากสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย อยู่เพียงประมาณ 4,000 เรื่อง ซึ่งเมื่อเทียบกับปริมาณหนังสือที่ออกสู่ตลาดในแต่ละปีแล้วต่างกันราวฟ้ากับดิน” นายมณเฑียร กล่าว

สหภาพคนตาบอดโลกพยายามเรียกร้องการทำสื่อสิ่งพิมพ์สำหรับคนตาบอดใน 2 ลักษณะ คือ การอนุญาตให้แปลงสื่อสิ่งพิมพ์เป็นรูปแบบที่ทุกคนสามารถใช้ประโยชน์ได้รวมทั้งคนตาบอด หรือที่เรียกว่า Universal Design และสอง คือ การนำสื่อที่มีรูปแบบพร้อมสำหรับคนตาบอดอยู่แล้วออกเผยแพร่ แต่ก็ยังมีอุปสรรค คือ กฎหมายลิขสิทธิ์ที่ไม่อนุญาตให้นำสื่อสิ่งพิมพ์ไปผลิต ทำซ้ำ หรือดัดแปลง แม้ว่าสหภาพคนตาบอดโลกจะพยายามหาทางให้บรรจุเรื่องการงดเว้นลิขสิทธิ์สื่อสิ่งพิมพ์สำหรับคนตาบอดเข้าไปในสนธิสัญญาภายใต้องค์การทรัพย์สินทางปัญญาโลก (WIPO) แต่ก็ยังมีเสียงคัดค้านจากนานาประเทศ โดยเฉพาะประเทศร่ำรวย

“ประเทศเหล่านี้มีทรัพย์สินทางปัญญาเยอะ จึงมีข้อสงวนและไม่อยากให้มีการแก้ไข ตรงข้ามกับประเทศที่ขาดโอกาส หรือประเทศกำลังพัฒนาส่วนใหญ่ จะให้การสนับสนุน ถ้ามีการแก้ไขสนธิสัญญาคนตาบอดในประเทศเหล่านี้ก็จะได้รับประโยชน์ ทุกวันนี้คนที่พยายามดัดแปลงสื่อต่างๆ เพื่อให้เหมาะสมกับคนตาบอดต้องเสี่ยงกันเองทั้งนั้น ทั้งที่ความจริงแล้วสิ่งที่เราขอไปไม่ใช่เพื่อนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ คนที่เอาไปก็ไม่สามารถเอาไปขายแข่งกับเจ้าของลิขสิทธิ์ได้”

แต่หากจะรอจนกระทั่งมีการแก้ไขสนธิสัญญานี้ คนตาบอดก็จะสูญเสียโอกาสในการอ่านมากขึ้นเรื่อยๆ สมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทยได้พยายามเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงการอ่านของคนตาบอดไทย ด้วยการพัฒนาระบบ “สายด่วนข่าวสารความรู้ T.A.B. Telephony 1414” ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่เกิดจากการผสมผสานระบบ Call Center กับเทคโนโลยี DAISY ซึ่งเป็นสิ่งพิมพ์มัลติมีเดียสำหรับคนตาบอด ทำให้สายด่วนนี้เป็นห้องสมุดเสียงทางโทรศัพท์แห่งแรกของโลก

 

ผู้ใช้บริการสามารถเลือกเรื่องที่จะฟังได้ และยังสามารถใช้ปุ่มบนแป้นโทรศัพท์ในการเปลี่ยนหัวข้อหรือประโยค การปรับระดับความเร็วและระดับความดัง การสร้างที่คั่นหนังสือในกรณีที่ยังอ่านไม่จบ และสร้างรายการหนังสือในเมนู Favourite สำหรับผู้ใช้เฉพาะรายได้ ผู้ที่ต้องการรับฟังข้อมูลจากระบบ สามารถโทรศัพท์ไปที่หมายเลข 1414 หรือหมายเลข 02-203-9100 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง โดยเสียค่าบริการครั้งละ 3 บาททั่วประเทศ และเปิดให้บริการมากถึง 120 คู่สาย สำหรับบริการโทรศัพท์มือถือนั้น ค่ายใหญ่ทั้ง 3 ค่าย ก็มีซิมการ์ดสำหรับคนตาบอดที่สามารถใช้บริการนี้ได้ฟรี

นอกจากนี้ ทางสมาคมยังอยู่ระหว่างการขยายผลให้สามารถดาวน์โหลดข้อมูลจากเว็บไซต์ได้ ในชื่อโครงการ “อ่านตามอำเภอใจ” ซึ่งนอกจากจะได้ฟังเสียงของหนังสือ DAISY แล้ว ยังมีภาพและตัวหนังสือให้อ่านไปพร้อมกันสำหรับผู้พิการสายตาเลือนรางที่ยังสามารถมองเห็นได้

อดีตนายกสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย ให้คำแนะนำว่า ทุกวันนี้สื่อสิ่งพิมพ์ในรูปแบบ EPUB คือรูปแบบพื้นฐานที่สุดที่คนตาบอดสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ และเป็นมาตรฐานของสื่อสิ่งพิมพ์ที่ได้รับการยอมรับจากทั่วโลก จึงอยากชักชวนให้ผู้ผลิตสื่อสิ่งพิมพ์ในประเทศไทย หันมาผลิตอีบุ๊กในรูปแบบนี้ให้มากๆ เพื่อช่วยให้โลกของคนตาบอดมีขอบเขตกว้างไกลออกไป เขาหวังว่าสักวันหนึ่งถ้าหนังสือถูกทำเป็น EPUB มากขึ้น คนตาบอดจะมีโอกาสได้รับรู้เรื่องต่างๆ เทียบเท่ากับคนปกติ

“เราล้มหลายครั้ง เพราะว่ามองไม่เห็น เราจึงต้องพัฒนาทักษะการใช้ไม้เท้าเพื่อให้เราสามารถไปไหนมาไหนเองได้ เช่นเดียวกันการที่เราจะอยู่รอดปลอดภัย มีทรัพย์สิน มีงานทำ ทั้งหมดนี้ขึ้นอยู่กับสิทธิในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารทั้งหมด ด้วยเหตุนี้มันจึงเป็นความจำเป็นอย่างมากของคนตาบอด”

 

&<2288;