รอให้วัวหายแล้วค่อยล้อมคอกหรือ?

โดย...รศ.ดร. วิพรรณ ประจวบเหมาะ

สัปดาห์ก่อนได้นำเสนอเรื่องวันประชากรโลก ซึ่งเป็นวันที่ต้องการรณรงค์ให้ประเทศต่างๆ ตระหนักถึงความสำคัญของประชากรและประเด็นท้าทายต่างๆ ทางประชากรที่จะมีผลต่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน ประเทศไทยยังมีหลายประเด็นที่ท้าทายต่อคุณภาพชีวิตของประชากรและการพัฒนาอย่างยั่งยืนของประเทศเช่นกัน

“การเกิดน้อยแต่ยังค่อนข้างด้อยคุณภาพ” เป็นประเด็นหนึ่งที่ต้องการการป้องกันและแก้ไขอย่างเร่งด่วน ในปัจจุบันมีเด็กที่เกิดมาใหม่ในแต่ละปีลดลงจาก 20-30 ปีที่แล้วมาก แต่คุณภาพของเด็กกลับไม่ค่อยเปลี่ยนแปลง เด็กจำนวนไม่น้อยเป็นเด็กในครอบครัวที่พ่อแม่ขาดความพร้อม อีกจำนวนไม่น้อยควรจะได้มีโอกาสลืมตามาดูโลก แต่ไม่มีโอกาสเนื่องจากการทำแท้ง การที่เด็กลดน้อยลงเราควรที่จะทดแทนด้วยการพัฒนาศักยภาพของเด็กได้ดีขึ้น แต่กลับพบว่าความรู้ความสามารถยังได้รับการพัฒนาไม่ทั่วถึง และอีกจำนวนไม่น้อยต้องเสียศักยภาพไป เนื่องจากใช้เวลาไม่เป็นประโยชน์ ติดเกม ติดยาเสพติด เป็นต้น ระบบการศึกษาควรเน้นให้คนมีความรู้ ใฝ่รู้ คิดเป็น ทำเป็น สามารถพัฒนาตนและเป็นกำลังในการพัฒนาครอบครัว ชุมชน และสังคมได้ ที่สำคัญคือการศึกษาต้องสอนให้รู้จักแยกแยะดีชั่วและใช้ความดีในการกำกับความรู้เพื่อประโยชน์สุขของสังคม

การขาดความเข้าใจในเรื่องเพศศึกษาและครอบครัว ประกอบกับการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์ ทำให้เกิดปัญหาแม่พ่อที่ยังเป็นเด็กหญิงเด็กชาย ความรุนแรงในครอบครัวมีมากขึ้น การหย่าร้างมีเพิ่มสูงขึ้น ประกอบกับการขาดความรู้เกี่ยวกับการวางแผนชีวิต การวางแผนครอบครัว ทำให้ครอบครัวไทยซึ่งเป็นสถาบันพื้นฐานหลักอ่อนแอลง

“การเข้าสู่สังคมสูงวัย” ซึ่งเป็นผลอันไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้จากการลดภาวการณ์เกิดอย่างรวดเร็วในอดีต และแนวโน้มในอนาคตที่คนจะมีอายุยืนยาวขึ้นเป็นลำดับ ที่ผ่านมาแม้จะตระหนักในประเด็นดังกล่าวกันมากขึ้น แต่คลื่นผู้สูงอายุที่กำลังถาโถมสู่สังคมไทยนั้นมาอย่างรวดเร็วและรุนแรง การทำงานเชิงรับค่อยๆ ขยับไปทีละส่วนคงไม่ทันการณ์ งานหลายด้านทุกภาคส่วนต้องร่วมด้วยช่วยกัน เช่น การส่งเสริมการเตรียมความพร้อมเพื่อยามสูงอายุทั้งมิติสุขภาพ เศรษฐกิจ สังคม การพัฒนาระบบประกันทางเศรษฐกิจที่ครอบคลุมอย่างทั่วถึงและมั่นคง การส่งเสริมความสัมพันธ์ระหว่างวัย การพัฒนาระบบการดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุในวัยปลายที่ต้องการการดูแลเกื้อหนุนในทุกมิติ รวมทั้งการมีกฎหมายหรือมาตรการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิ มิให้ผู้สูงอายุถูกล่อลวง ฉ้อฉล การพัฒนาบริการและนวัตกรรมอำนวยความสะดวกต่างๆ แก่ผู้สูงอายุ เป็นต้น

“การเปิดประชาคมอาเซียน” ผนวกกับสภาพสังคมสูงวัยยิ่งทำให้ต้องเร่งพัฒนาศักยภาพและผลิตภาพของแรงงาน ซึ่งจะต้องรับบทบาทหลักในการเกื้อหนุนประชากรวัยเด็กและวัยสูงอายุ ต้องเร่งพัฒนาให้ประชากรวัยแรงงานมีความสามารถพอที่จะปรับตัวหรือมีโอกาสในการเข้าสู่ตลาดแรงงาน ทั้งในประเทศและในภูมิภาค นอกจากนี้คงต้องมีการทบทวนวางแผนการพัฒนากำลังคนให้ชัดเจนและต้องมีนโยบายและแนวทางที่ชัดเจนที่จะรองรับกระแสการย้ายถิ่น ซึ่งประเทศไทยจะเป็นทั้งผู้รับและผู้ส่งแรงงานหรืออาจจะต้องรองรับประชากรสูงอายุที่อาจต้องการย้ายเข้ามาพำนักในประเทศไทย ซึ่งประเด็นหลักนี้ต้องคิดเตรียมการวางแผนอย่างรอบคอบ คำนวณผลได้ผลเสียต่อประเทศทั้งในมิติเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และความมั่นคง

ประเด็นที่กล่าวมาข้างต้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งของประเด็นท้าทายทางประชากรที่เสมือนคลื่นสึนามิที่กำลังถาโถมสู่สังคมไทย ที่กล่าวมานี้ไม่ใช่ให้ “ตื่นตระหนก” แต่ต้องการให้ “ตื่นตัว” ประเด็นท้าทายทางประชากรเหล่านี้มีความซับซ้อนและเกิดขึ้นแน่ๆ หากมัวแต่รีๆ รอๆ ค่อยๆ คิดค่อยๆ ทำ ทำบ้างไม่ทำบ้าง หรือปล่อยไปตามกระแส ปล่อยให้เกิดขึ้นก่อนแล้วค่อยมาตามแก้ทีหลัง “เหมือนวัวหายจึงล้อมคอก” สิ่งที่ประเทศไทยและคนไทยจะต้องสูญเสียไปอาจไม่สามารถเรียกกลับคืนมาได้อีก