หมีขั้วโลกกับการปรองดอง

โดย...ภิมุข สิมะโรจน์

ผมไม่แน่ใจว่าท่านผู้อ่านเคยได้รับรู้หรือยังพอจำข่าวเล็กๆ ที่องค์การสวนสัตว์ในพระบรมราชูปถัมภ์ได้ตัดสินใจยุติการนำหมีขั้วโลกมาจัดแสดงที่สวนสัตว์เชียงใหม่เมื่อประมาณกลางปีที่ผ่านมาได้หรือไม่ ผมเองในฐานะที่เพิ่งเริ่มเข้ามารับผิดชอบในฐานะผู้อำนวยการในขณะนั้น อยากจะขออนุญาตนำเรื่องเก่ามาเล่าใหม่ ในแง่มุมที่คิดว่าอาจจะนำมาเป็นข้อคิดเล็กๆ กับความขัดแย้งทางการเมืองและสังคมที่ยังดำรงอยู่ในปัจจุบันได้

ผมจำได้ว่าเรื่องนี้มีความขัดแย้งสะสมมานานก่อนผมจะเข้ามารับตำแหน่ง หลายเวทีสาธารณะได้มีการเชิญตัวแทนแต่ละฝ่ายเพื่อให้ข้อมูลกันหลายครั้ง จนสุดท้ายแล้วกลายเป็นประเด็นทางการเมืองย่อยๆ ขึ้นมา คือมีการรวมกลุ่มของผู้ไม่เห็นด้วยกับโครงการ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นนักอนุรักษ์และเยาวชน ซึ่งถึงขั้นเดินทางมาประท้วงที่สวนสัตว์เชียงใหม่ อีกฝ่ายซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้ประกอบการท่องเที่ยวและกลุ่มรถขนส่งก็มีการรวมกลุ่มเคลื่อนขบวนรถแห่ไปทั่วเมืองเชียงใหม่เพื่อสนับสนุนโครงการนี้ เพราะคิดว่าจะช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจใน จ.เชียงใหม่ ได้

ผมเข้ามาในจังหวะตรงนี้พอดี จะเรียกว่างานเข้าหรือรับน้องก็ว่าได้ แต่ว่าในฐานะที่ผมอยู่ในตำแหน่งที่ต้องรับผิดชอบ ผมคงปล่อยเหตุการณ์ผ่านไปเรื่อยๆ โดยคิดเพียงว่าเราไม่ได้เป็นผู้ริเริ่ม อยู่เฉยๆ ดีกว่าคงไม่ได้ ทั้งๆ ที่มีผู้หวังดีหลายคนได้ตักเตือนผมว่าอย่าเข้าไปยุ่ง เพราะประเด็นมันลุกลามจนกลายเป็นเรื่องแพ้ชนะของแต่ละฝ่ายกันไปแล้ว และที่สำคัญโครงการนี้ได้ผ่านการอนุมัติและดำเนินการไปแล้วระดับหนึ่ง และมีงบประมาณดำเนินการที่สูงพอสมควร

การแก้ไขปัญหาของผมนั้น เริ่มจากขบวนการจัดประชาพิจารณ์รับฟังความคิดเห็นอย่างไร้อคติ ไม่มีธงหรือผลประโยชน์อื่นใดในใจ เพื่อให้ทั้งฝ่ายสนับสนุนและคัดค้านมาแสดงข้อมูล หลักการและเหตุผลของแต่ละฝ่ายได้อย่างเต็มที่ ซึ่งฝ่ายไม่เห็นด้วยได้ให้ข้อมูลโดยสรุปย่อๆ ก็คือ หมีขั้วโลกเป็นสัตว์ป่าที่มีปัญหาในการปรับตัวในสภาพกักขังมากที่สุด ทั้งนี้เพราะเป็นสัตว์ผู้ล่าที่ต้องอาศัยอยู่ในอาณาบริเวณกว้างใหญ่และมีอุณหภูมิเย็นจัดตลอดปี จึงเป็นเรื่องยากที่จะจำลองระบบนิเวศที่เหมาะสม อีกทั้งงานวิจัยยังระบุชัดเจนว่าหมีขั้วโลกที่ถูกจัดแสดงในสวนสัตว์ทั่วโลกเกือบทั้งหมดแสดงอาการป่วยทางจิต โดยแสดงอาการซึมเศร้าเนื่องจากไม่สามารถปรับตัวกับการถูกจำกัดบริเวณเพียงไม่กี่ตารางเมตรจากการดำรงชีวิตตามสภาพธรรมชาติที่ต้องใช้พื้นที่หากินกว้างขวางกว่า 5 หมื่น ตร.กม.ได้ นอกจากความเครียดจากการถูกกักขังแล้ว อากาศร้อนก็เป็นปัญหาสำคัญที่สุด แม้ทางโครงการจะลงทุนติดตั้งเครื่องปรับอากาศขนาดยักษ์เพื่อปรับอุณหภูมิไว้ให้ก็ตาม แต่การเปิดแอร์ขนาดยักษ์ทั้งวันทั้งคืนคงส่งผลให้เกิดภาวะโลกร้อนอีกมาก ส่วนฝ่ายสนับสนุนนั้นส่วนมากประเด็นหลักจะมองไปที่การกระตุ้นเศรษฐกิจสร้างรายได้ให้กับสวนสัตว์และธุรกิจโดยรอบ เพราะคิดว่าหมีขั้วโลกจะเป็นแม่เหล็กที่จะดึงดูดให้คนมาเที่ยวเชียงใหม่เหมือนที่เคยเกิดขึ้นกับแพนด้ามาแล้ว

ผมได้นำเรื่องทั้งหมดเข้าที่ประชุมคณะกรรมการโดยได้เปิดเผยข้อมูล ชี้ประเด็นและประเมินถึงข้อดีข้อเสีย พร้อมทั้งนำเสนอทางออกที่ทุกฝ่ายยอมรับกันได้ โดยในที่สุดที่ประชุมได้มีมติยกเลิกการนำหมีขั้วโลกมาจัดแสดงที่สวนสัตว์เชียงใหม่ ซึ่งผมได้เดินทางไปชี้แจงให้ทั้งสองฝ่ายได้รับทราบ โดยได้เน้นย้ำว่าไม่อยากให้เป็นการมองว่าเป็นเรื่องแพ้หรือชนะของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง และยืนยันว่าไม่ได้เอาใจหรือเข้าข้างกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งเป็นพิเศษอย่างแน่นอน เรื่องนี้ไม่มีผู้แพ้ชนะ ไม่มีผู้ผิดหรือถูกไปทั้งหมด แต่เป็นมุมมองในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตนเอง หรือมีความกังวลที่แตกต่างกัน ระหว่างนักอนุรักษ์และผู้ดำเนินธุรกิจการท่องเที่ยว ทั้งนี้เป็นการยกเลิกการนำหมีขั้วโลกมาเท่านั้น โครงการยังเดินหน้าต่อโดยปรับเปลี่ยนให้มีการจัดแสดงสิ่งมีชีวิตขั้วโลกผ่านโลกเสมือนจริงมัลติมีเดีย และมีสิ่งมีชีวิตบางชนิดที่ไม่มีปัญหาเรื่องสวัสดิภาพสัตว์จัดแสดงบ้าง ดังนั้น นักอนุรักษ์ก็หมดห่วงไม่เกิดการต่อต้านสวนสัตว์เชียงใหม่ เพราะหากเป็นอย่างนั้นก็เท่ากับสวนสัตว์ไม่สามารถทำหน้าที่ให้คนมาพักผ่อนหย่อนใจและเรียนรู้เกี่ยวกับสัตว์ได้ ส่วนกลุ่มที่อยากให้กระตุ้นการท่องเที่ยวโครงการก็สามารถพัฒนาไปสู่จุดนั้นได้โดยไม่ต้องมีหมีขั้วโลกได้ ขณะเดียวกันโครงการที่อนุมัติไปแล้วก็ไม่ต้องยกเลิกสัญญา เพราะองค์กรอาจถูกฟ้องร้องได้ และไม่จำเป็นต้องหางบประมาณเพิ่มเติมเพื่อสร้างระบบทำความเย็น เท่ากับว่าประหยัดงบประมาณไปได้มากทีเดียว

ผมคิดว่าการตัดสินใจเรื่องดังกล่าวที่เกิดขึ้น ถึงแม้ว่าจะเป็นประเด็นเล็กๆ เมื่อเทียบกับความขัดแย้งของสังคมในช่วงกว่า 5 ปีที่ผ่านมา แต่การที่หน่วยงานของรัฐได้มีการตัดสินใจในโครงการที่มีผลกระทบกับประชาชนท่ามกลางความขัดแย้ง แบ่งฝักแบ่งฝ่าย โดยได้ใช้ความรู้และข้อมูลทางวิชาการที่ถูกต้องมาเป็นพื้นฐานในการตัดสินใจ แทนที่จะใช้แรงกดดันทางการเมืองหรือผลประโยชน์ทางการเมืองเป็นตัวตั้งต้นในการตัดสินปัญหา หาจุดร่วมที่ทุกฝ่ายยอมรับได้และทุกคนยังสามารถเดินหน้าได้ประโยชน์จากข้อสรุป และลดความกังวลในประเด็นหลักๆ ได้นั้น ถือว่าเป็นความโชคดีพอสมควร

ผมแลกเปลี่ยนความคิดกับเพื่อนๆ เสมอว่า แต่ละช่วงเวลาในการเสนอเรื่องความปรองดองนั้นมีความสำคัญพอๆ กับเนื้อหาที่อยู่ในข้อตกลง โดยเปรียบเสมือนว่าทุกฝ่ายที่ขัดแย้งกำลังเล่นไพ่กันอยู่ คนได้มักจะขอเลิกตอนที่ตนเองกำลังได้หรือกำไร ซึ่งผู้ที่เสียหรือขาดทุนก็มักจะไม่ยอมเลิก

ดังนั้น มันก็เลิกกันไม่ได้ กลายเป็นว่าต้องเล่นจนหมดเนื้อหมดตัวกันไปข้าง แต่ปัญหาของประเทศเราจะปล่อยให้มีการหมดตัวอย่างนั้นไม่ได้ เพราะผลได้เสียมันเป็นเรื่องของสาธารณะและประชาชน อีกทั้งยังมีเจ้าหน้าที่ของรัฐและพี่น้องประชาชนจำนวนมากที่สูญเสียชีวิตจากหลายๆ เหตุการณ์ เราควรเริ่มต้นจากข้อมูลความจริงที่พิสูจน์ได้เท่านั้น ถึงจะเริ่มต้นหาทางออกและเริ่มขบวนการปรองดองในสังคมได้ การทำให้ทุกฝ่ายยอมรับในข้อมูลแม้ไม่ใช่เรื่องง่ายๆ แต่ถ้าต่างฝ่ายจะดันทุรังอธิบายความให้มวลชนของตนเองเข้าใจไปในทิศทางที่ต้องการโดยไม่เอาข้อเท็จจริงมาเปิดกางพิสูจน์ให้เห็นกัน เรื่องที่มันไม่ง่ายอยู่แล้วก็จะกลายเป็นเรื่องที่แก้ปัญหาไม่ได้เอาเลย และในที่สุดสังคมเราก็จะแก้ปัญหาโดยไม่ใช้ความรู้ แต่ใช้ความรู้สึกและความเชื่อเพียงอย่างเดียว

เขียนเรื่องหมีขั้วโลกกลายเป็นเรื่องการเมืองไปได้...เขียนด้วยความเป็นห่วง ไม่ได้ตั้งใจกระทบใครจริงๆ นะครับ