เหตุใด...ประเทศไทยจึงเปลี่ยนเป็นสังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว?

เรื่อง : รศ.ดร.วิพรรณ ประจวบเหมาะ

ครั้งก่อนได้เล่าสู่กันฟังถึงการที่ประเทศไทยได้ก้าวสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็วในศตวรรษที่ 21 นี้

คำถามที่ตามมาคือ อะไรทำให้สังคมไทยเป็นสังคมสูงวัย คำอธิบายทางประชากรศาสตร์ มีปัจจัยหลักทางประชากร 2 ปัจจัย คือ การลดภาวะเจริญพันธุ์หรือการเกิดและภาวะการตาย โดยการเปลี่ยนเข้าสู่สังคมสูงวัยของประเทศไทยในปัจจุบันนั้นการลดการเกิดมีส่วนหรือเป็นปัจจัยที่สำคัญมากกว่าการลดการตาย เพราะคนที่เป็นผู้สูงอายุในปัจจุบันเป็นผู้ที่เกิดมาแล้วอย่างน้อย 60 ปีก่อน ซึ่งเป็นช่วงที่การเกิดมีระดับสูง จำนวนการเกิดในแต่ละปีมีจำนวนมาก แต่ในระยะเวลา 4050 ปีที่ผ่านมา การเกิดได้ลดลงอย่างรวดเร็วจากระดับที่สูงในอดีต เป็นระดับที่ต่ำกว่าระดับทดแทนในปัจจุบัน ซึ่งนับว่าใช้เวลาสั้นมากเปรียบเทียบกับประเทศที่พัฒนาแล้ว (คือ เมื่อประมาณ 45 ปีที่แล้ว ผู้หญิงไทยคนหนึ่งมีลูกโดยเฉลี่ยประมาณ 6 คน และได้ลดลงเหลือประมาณ 4 คน ในช่วงทศวรรษ 2520 จากนั้นลดลงสู่ระดับทดแทนและต่ำกว่าระดับทดแทนในปัจจุบัน คือ เหลือประมาณ 1.6 คนต่อสตรี 1 คน) การที่การเกิดลดลงต่ำกว่าระดับทดแทนในระยะเวลาอันสั้นนี้ ส่งผลให้สัดส่วนของประชากรวัยเด็กลดลงอย่างรวดเร็วเป็นลำดับ ขณะที่สัดส่วนของประชากรวัยสูงอายุก็เพิ่มขึ้น กล่าวคือ สัดส่วนของประชากรสูงอายุได้เพิ่มจากร้อยละ 5 ในปี พ.ศ. 2493 เป็นกว่าร้อยละ 10 ในปัจจุบัน และคาดว่าจะเพิ่มเป็นประมาณร้อยละ 30 ในปี พ.ศ. 2593

หลายคนมักจะเข้าใจว่าการลดลงของการตายเป็นปัจจัยหลักที่ทำให้ประเทศต่างๆ กลายเป็นสังคมสูงวัยมากขึ้น ซึ่งก็ถูกในส่วนหนึ่ง โดยเฉพาะสำหรับประเทศที่พัฒนาแล้วที่มีระดับการตายที่ต่ำมานานแล้ว แต่สำหรับประเทศกำลังพัฒนารวมทั้งประเทศไทยการลดการตายในเวลาที่ผ่านมาเป็นการลดจากการตายที่เคยมีระดับสูง (ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการตายในกลุ่มทารกและเด็ก) มาสู่ระดับการตายที่ต่ำ การลดการตายในระยะแรกจึงมักเน้นลดการตายในประชากรกลุ่มนี้ และทำให้ประชากรไทยมีอายุยืนยาวขึ้นเป็นลำดับ เมื่อประมาณ 70 ปีที่แล้ว ผู้ชายไทยมีอายุคาดหมายเฉลี่ยเมื่อแรกเกิดประมาณ 34 ปี ผู้หญิงประมาณ 42 ปี ในปี พ.ศ. 25482553 นี้ ประมาณว่าอายุคาดหมายเฉลี่ยเมื่อแรกเกิดของผู้ชายเพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 70.6 ปี ผู้หญิงประมาณ 77.5 ปี

ดังนั้น การลดลงของภาวะการตายในหลายทศวรรษที่ผ่านมาไม่ได้ทำให้สัดส่วนของประชากรสูงอายุเพิ่มขึ้นในทันที ตรงกันข้ามการลดการตายกลับทำให้ประชากรไทยมีโครงสร้างทางอายุที่เป็นเด็กขึ้น เพราะการลดการตายในระยะแรกกระจุกอยู่ที่ทารกและเด็ก ทำให้มีจำนวนทารกและเด็กรอดชีวิตมากขึ้น ในระยะต่อมาหรือประมาณไม่ถึง 10 ปีที่ผ่านมา เมื่อการตายของทารกและเด็กสามารถลดไปได้มากในระดับหนึ่งแล้ว ปัจจุบันประเทศไทยมีระดับการตายโดยรวมที่ต่ำ การลดการตายจะกระจุกตัวหรือเน้นที่กลุ่มอายุมากหรือผู้สูงวัย ทำให้มีประชากรอายุ 60 ปี หรือมากกว่า ซึ่งเป็นผู้ที่เกิดมาในช่วงที่มีระดับการเกิดสูง รอดชีวิตเพิ่มขึ้น ส่งผลให้มีสัดส่วนประชากรสูงวัยมีเพิ่มขึ้น หรือโครงสร้างทางอายุของประชากรไทยเปลี่ยนจากประชากรเยาว์วัย เป็นประชากรสูงวัยเร็วขึ้น

ปัจจุบันทั้งภาวะเจริญพันธุ์และภาวะการตายได้ลดลงสู่ระดับที่ต่ำค่อนข้างมากแล้ว การลดระดับการตายต่อไปในอนาคตจะเป็นปัจจัยสำคัญทางประชากรที่จะส่งผลต่อการเพิ่มจำนวนและสัดส่วนประชากรสูงอายุ

ล้อมกรอบ

รศ.ดร.วิพรรณ ประจวบเหมาะ อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญและมากประสบการณ์ด้านประชากรศาสตร์ จะมาประจำการบอกเล่าเรื่องราวน่ารู้เกี่ยวกับประชากรไทย ทุกๆ วันอาทิตย์ ในคอลัมน์ 100 ปี ปรีดิ์เปรม