สตรีกับครอบครัวและสังคม

โดย...รศ.ดร.วิพรรณ ประจวบเหมาะ

เพิ่งผ่านวันสตรีสากล 8 มี.ค. มาได้ไม่กี่วัน องค์การสหประชาชาติได้กำหนดให้วันดังกล่าวเป็นวันสตรีสากลมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2518 และในแต่ละปีก็ได้มีการรณรงค์ส่งเสริมสิทธิสตรีในประเด็นต่างๆ สำหรับปีนี้เน้นเรื่องการส่งเสริมสตรีในชนบทด้วยการยุติความหิวโหยและลดความยากจน โดย บันคีมุน เลขาธิการองค์การสหประชาชาติ ได้กล่าวว่า “...ความเท่าเทียมกันทางเพศและการเพิ่มขึ้นของศักยภาพสตรีดูเหมือนจะได้รับการยอมรับกันกว้างขวางขึ้น มีสตรีที่เป็นผู้ปกครองรัฐ ผู้นำประเทศมากกว่าในอดีต สตรีที่ดำรงตำแหน่งสูงๆ ในภาครัฐมีสัดส่วนเพิ่มขึ้น และสตรีก็มีอิทธิพลในวงการธุรกิจเพิ่มขึ้นเช่นกัน นอกจากนี้ผู้หญิงยังได้รับการศึกษาเพิ่มขึ้น มีสุขภาพดีขึ้น มีความพร้อมและตระหนักในศักยภาพตนเองมากขึ้น อย่างไรตาม กว่าที่ผู้หญิงจะสามารถใช้สิทธิเหล่านี้ได้อย่างเต็มภาคภูมินั้นยังอีกยาวไกล จนกว่าการเกิดเป็นผู้หญิงจะได้รับรองหรือเป็นหลักประกันว่าจะมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดี ในปัจจุบันดูเหมือนสตรีและเด็กหญิงในชนบท ซึ่งมีราว 1 ใน 4 ของประชากรโลกยังคงมีมาตรฐานในการดำรงชีวิตอยู่ในระดับต่ำ ไม่ว่าจะวัดจากดัชนีทางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง การศึกษา สุขภาพ หรือการมีส่วนร่วมในการตัดสินใจต่างๆ...”

เมื่อย้อนกลับมาดูสังคมไทย จะเห็นว่าในภาพรวมของประชากรทั้งประเทศจะมีจำนวนและสัดส่วนประชากรชายหญิงอยู่ใกล้เคียงกัน คือ ประชากรเพศหญิงมีสัดส่วนสูงกว่าเพศชายเล็กน้อย และผู้หญิงกลายเป็นประชากรส่วนมากในวัยสูงอายุ เนื่องจากมีแนวโน้มที่จะมีอายุยืนยาวกว่าผู้ชาย จากการศึกษาวิจัยต่างๆ ที่ผ่านมาดูเหมือนจะแสดงให้เห็นว่าผู้หญิงมีโอกาสทางเศรษฐกิจและสังคมเพิ่มขึ้นตามการพัฒนาของประเทศ ช่องว่างระหว่างชายหญิงในด้านการศึกษาลดลงเป็นลำดับ ยิ่งในระดับอุดมศึกษายิ่งเห็นได้ชัดว่ามีสัดส่วนของผู้หญิงเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน และในบางสาขาวิชาสัดส่วนของผู้หญิงดูเหมือนจะมากกว่าผู้ชายเสียด้วยซ้ำ โอกาสในการทำงานเชิงเศรษฐกิจก็มีเพิ่มขึ้น ตำแหน่งสำคัญๆ ในภาครัฐ ภาคเอกชน เปิดโอกาสให้ผู้หญิงมากขึ้น เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศกำลังพัฒนาด้วยกัน สถานภาพสตรีไทยจะค่อนข้างดีโดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องการตัดสินใจสำคัญในครอบครัว การเป็นหลักในการดูแลการใช้จ่ายของครอบครัว การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเกี่ยวกับการมีบุตร และเป็นหลักในการดูแลอบรมเลี้ยงบุตร

อย่างไรก็ตาม หากมองให้ลึกลงไปก็ยังคงมีประเด็นที่น่าคิดเกี่ยวกับสถานภาพและบทบาทสตรี สตรียังคงถูกคาดหวังให้เป็นผู้รับผิดชอบหลักต่อเรื่องภายในบ้านและการเลี้ยงดูบุตร ภายใต้สภาวการณ์ที่เปลี่ยนไปทั้งทางเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงการก้าวสู่สังคมสูงวัย ทำให้สตรีต้องรับบทบาทเพิ่มทั้งในการดูแลเรื่องบ้าน เรื่องลูก และผู้สูงอายุ ซึ่งเป็นผลให้สตรีจำนวนไม่น้อยต้องทำงานมือเป็นระวิง ไหนจะต้องทำงานหารายได้ ไหนจะต้องดูแลรับผิดชอบในบ้าน ผู้หญิงวัยทำงานกลายเป็นรุ่นที่ถูกบีบอัด หรือที่เรียกกันว่าเป็นแซนด์วิชเจเนอเรชันที่ต้องดูแลรับผิดชอบทั้งคนในรุ่นลูกและรุ่นพ่อแม่ ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยต้องหยุดการทำงานเชิงเศรษฐกิจช่วงหนึ่งหรือเลิกทำงานเลยเพื่อออกมาดูแลบุตรหรือดูแลบิดามารดาสูงอายุ นอกจากนี้ยังพบว่า แม้ว่าผู้หญิงจะมีอายุยืนยาวกว่าผู้ชาย แต่ดูเหมือนว่าต้องประสบกับปัญหาสุขภาพไม่ว่าจะเป็นโรคเรื้อรัง หรือมีภาวะทุพพลภาพสูงกว่า ยิ่งไปกว่านั้นยังพบความแตกต่างของสถานภาพสตรีระหว่างพื้นที่ต่างๆ ของประเทศ เช่น ในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ สตรีมีโอกาสได้รับการศึกษาและเข้าถึงข้อมูลต่างๆ ค่อนข้างน้อย ทำให้สตรีเหล่านั้นขาดความรู้ความเข้าใจในการดูแลสุขภาพ อันส่งผลต่อปัญหาด้านสุขอนามัย และภาวะการตายของแม่และเด็ก ยังคงอยู่ในระดับสูงกว่าพื้นที่อื่น

การที่สังคมไทยจะก้าวต่อไปได้อย่างมั่นคง ค่านิยมที่ว่างานในบ้าน งานดูแลสมาชิกในครอบครัวเป็นเรื่องของผู้หญิง คงต้องเปลี่ยนไป คงต้องอาศัยความร่วมมือของทั้งสองเพศ ต้องช่วยกันรับผิดชอบทั้งในครอบครัว และในสังคมเคียงบ่าเคียงไหล่กันไป อย่างไรก็ตาม การรณรงค์เรื่องสตรีไม่ได้หมายความว่าให้หญิงชายต่างฝ่ายต่างเรียกร้องสิทธิของตนจนก่อให้เกิดความขัดแย้งในสังคม เช่น ผู้ชายทำอะไรได้ผู้หญิงก็ต้องทำได้ หากสิทธินั้นไม่ชอบด้วยศีลธรรม ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชายก็ไม่พึงปฏิบัติ หากทั้งหญิงชายเปิดใจให้กว้าง ยอมรับบทบาทที่มาพร้อมกับหน้าที่ เคารพซึ่งกันและกัน ไม่เบียดเบียนกัน ร่วมแรงร่วมใจกันที่จะสร้างครอบครัว ย่อมจะช่วยบรรเทาประเด็นปัญหาท้าทายต่างๆ เช่น การตั้งครรภ์ที่ไม่พึงปรารถนา การทำแท้ง การทอดทิ้งเด็ก ความขัดแย้งและความรุนแรงในครอบครัว การหย่าร้าง และพลังจากทั้งชายและหญิงรวมกันเป็นพลังช่วยให้สังคมไทยสามารถรับมือกับการเปลี่ยนแปลงต่างๆ รวมทั้งความแปรปรวนของสภาพแวดล้อมที่เพิ่มขึ้น