ยอกยาการ์ตาศูนย์กลางวัฒนธรรมแห่งชีวา

ประเทศอินโดนีเซีย คือเพื่อนบ้านในย่านอาเซียนที่มีความสัมพันธ์กับประเทศไทยมาช้านาน ว่ากันว่าจุดเริ่มต้นของความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองประเทศนั้น ต้องย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์นับพันปีเลยทีเดียว ด้วยระยะเวลาอันเนิ่นนานของความสัมพันธ์ที่ว่านี้ ได้ทำให้มีหลายสิ่งหลายอย่างที่ 2 ประเทศนั้นมีความคล้ายคลึงกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องศิลปวัฒนธรรม ถึงตอนนี้เชื่อว่าคุณผู้อ่านคงเริ่มสงสัยแล้วว่า อะไรบ้างที่เหมือนหรือคล้ายคลึงกัน

จากบันทึกทางประวัติศาสตร์ ระบุว่า ความสัมพันธ์ระหว่างอินโดนีเซียและไทยปรากฏขึ้นครั้งแรกในสมัยอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งสถาปนาขึ้นโดยราชวงศ์ไศเลนทร์ มีอาณาเขตครอบคลุมตั้งแต่ภาคใต้ของไทย แหลมมลายู เกาะสุมาตราไปจนถึงเกาะชวา ดังนั้นดินแดนใต้อาณัติเหล่านี้จึงได้รับการถ่ายทอดอิทธิพลและความเชื่อในรูปแบบเดียวกัน หากแต่กาลเวลาและความไม่เที่ยงของอำนาจได้แปรเปลี่ยนอิทธิพลและความเชื่อเหล่านั้นให้มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวแตกต่างกันไปตามแต่ละแห่งหน

หนึ่งในอิทธิพลที่ปรากฏในรูปของวัฒนธรรมการละเล่นพื้นบ้านที่มีความคล้ายคลึงกันระหว่างอินโดนีเซียและไทย นั่นก็คือการละเล่นหุ่นเงา หรือที่เราคุ้นเคยกันในชื่อ “หนังตะลุง” ส่วนที่อินโดนีเซียเรียกว่า วายังกุลิต (Wayang Kulit) ความแตกต่างระหว่างหนังตะลุงและวายังกุลิต คือ หนังตะลุงมักจะนำเสนอเรื่องราวตลกขบขัน และหยิบยกเอาสถานการณ์บ้านเมืองในขณะนั้นมาล้อเลียน สอดคล้องกับบุคลิกของตัวละคร เช่น อ้ายเท่ง หนูนุ้ย และนายสะหม้อที่เรารู้จักกันดี ส่วนวายังกุลิตนั้นเนื้อหาส่วนใหญ่มักจะเล่นประกอบวรรณคดีอินเดียโบราณอย่างรามายณะและนิทานพื้นบ้าน ส่วนเนื้อหาก็สอดแทรกมุขตลกและหยิบยกสถานการณ์ปัจจุบันเข้าไปบ้างเพื่อให้ทันเหตุการณ์ แต่ก็ยังไม่ค่อยเห็นเด่นชัดมากนัก อาจเรียกได้ว่าคณะแสดงวายังกุลิตส่วนใหญ่ยังคงอนุรักษนิยม และอีกหนึ่งองค์ประกอบที่แตกต่างกัน คือ หนังตะลุงมีการนำเครื่องดนตรีสากลมาใช้ร่วมกับเครื่องดนตรีพื้นบ้านเพื่อให้เข้ากับยุคสมัย ส่วนวายังกุลิตส่วนใหญ่ยังคงนิยมใช้วงดนตรีพื้นบ้านที่เรียกว่า “กาเมลัน” (Gamelan) ซึ่งประกอบไปด้วยเครื่องดนตรี อาทิ ฆ้องวง ระนาด กลอง ปี่ชวา และอังกะลุง เป็นต้น นักวิชาการบางคนสันนิษฐานว่า เหตุที่การละเล่นวายังกุลิตยังคงยึดถือการแสดงในแบบอนุรักษนิยมอยู่นั้น อันเนื่องมาจากจุดเริ่มต้นของการละเล่นวายังกุลิตเป็นหนึ่งในพิธีกรรมทางศาสนาฮินดูเพื่อเชื้อเชิญดวงวิญญาณบรรพบุรุษ ซึ่งเงาก็เปรียบได้กับดวงวิญญาณของบรรพบุรุษ นั่นจึงทำให้วายังกุลิตเปรียบเสมือนพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ที่ต้องให้ความเคารพและยึดถือปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ส่วนหนังตะลุงของไทยอาจเดินทางเข้ามาในช่วงที่ศาสนาฮินดูเริ่มเสื่อมถอย และมีการดัดแปลงรูปแบบการนำเสนอมาก่อนหน้านั้นแล้ว หากต้องการจะชมการละเล่นวายังกุลิตในแบบฉบับดั้งเดิมนั้น ว่ากันว่าต้องมาที่ยอกยาการ์ตาเท่านั้น

นอกจากการละเล่นหุ่นละครเงาที่มีความคล้ายคลึงกันแล้ว การแสดงนาฏศิลป์ก็มีความคล้ายคลึงกันอีกเช่นกัน เพราะที่ยอกยาการ์ตามีคณะการแสดงที่เรียกว่า Ramayana Ballet Dance หรือเราขอเรียกเป็นภาษาไทยว่า คณะรามายณะนาฏลีลา เพราะเป็นการแสดงระบำนาฏศิลป์ประกอบวรรณคดีอินเดียโบราณเรื่องรามายณะ ซึ่งใช้นักแสดงและนักดนตรีรวมกันทั้งสิ้นกว่า 200 ชีวิต บนเวทีแสงเสียงสุดตระการ โดยมีฉากหลังเป็นวิหารพรัมบานัน หากจะว่าไปแล้วในประเทศไทยก็มีการแสดงนาฏศิลป์ประกอบเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งเป็นบทประพันธ์ดัดแปลงมาจากวรรณคดีเรื่องรามายณะ และมักจะใช้การแสดงด้วยโขนนั่นเอง ส่วนรามายณะนาฏลีลาที่ยอกยาการ์ตานั้น นักแสดงส่วนใหญ่แต่งองค์ทรงเครื่องด้วยเครื่องอย่างตระการตา และใช้การวาดลวดลายสีสันบนใบหน้าเพื่อสื่อถึงบุคลิกลักษณะของตัวละคร เช่น พระราม พระลักษณ์ นางสีดา และทศกัณฐ์ เป็นต้น ส่วนโขนนั้นตัวละครต่างๆ สื่อผ่านทางลักษณะและรายละเอียดต่างๆ บนหัวโขนที่นักแสดงสวมใส่นั่นเอง ในการแสดงรามายณะนาฏลีลาจะเน้นไปที่การระบำที่ผสมผสานความอ่อนช้อยและขึงขังในเวลาเดียวกันเพื่อสื่อถึงเนื้อหา ส่วนโขนมักจะนำเสนอเนื้อหาผ่านกาพย์กลอนโต้ตอบระหว่างกัน ซึ่งเราในฐานะคนไทย ต่างก็เคยได้เรียนรู้และคุ้นเคยกับบทประพันธ์เรื่องรามเกียรติ์อยู่แล้ว จึงเข้าใจเนื้อหาในการแสดงได้ไม่ยาก หากได้มีโอกาสมายอกยาการ์ตา เราแนะนำเลยว่าการแสดงรามายณะนาฏลีลาเป็นสิ่งที่คุณไม่ควรพลาด

เมื่อพูดถึงผ้าบาติก แน่นอนว่าคนไทยเรารู้จักเป็นอย่างดี เพราะเป็นส่วนประกอบสำคัญของวัฒนธรรมการแต่งกายทางภาคใต้ของไทย แต่ใครจะรู้ว่าผ้าบาติกนั้นมีข้อสันนิษฐานกันว่าที่เกาะชวาเป็นหนึ่งในแหล่งกำเนิดของผ้าบาติกในโลก ถึงแม้ว่าจะยังไม่มีผู้เชี่ยวชาญคนใดสามารถสรุปถึงที่มาดังกล่าวได้ก็ตาม เพราะหลักการสำคัญในการทำผ้าบาติก คือ การเขียนลวดลายด้วยขี้ผึ้งร้อนก่อนนำไปย้อมสี ซึ่งเป็นวิธีการที่สามารถพบเห็นได้หลายแห่งในโลก เช่น อียิปต์ เปอร์เซีย อินเดีย และญี่ปุ่น แต่สำหรับที่อินโดนีเซียนั้น ผ้าบาติกจัดได้ว่ามีวิธีการทำและลวดลายที่ละเอียดซับซ้อนมากที่สุดในโลก และวัฒนธรรมการแต่งกายประจำชาติของอินโดนีเซียก็คือการสวมใส่ผ้าบาติก ว่ากันว่าหากจะหาผ้าบาติกที่มีคุณภาพและลวดลายวิจิตรบรรจงที่สุดในอินโดนีเซีย ก็ต้องมาที่ยอกยาการ์ตาเท่านั้น

บาติกเพลนตง (Batik Plentong) คือหนึ่งในผู้ผลิตผ้าบาติกที่มีชื่อเสียงที่สุดในยอกยาการ์ตา เพราะที่นี่กวาดรางวัลการออกแบบผ้าบาติกระดับประเทศมาแล้วมากมาย จุดเด่นของผ้าบาติกที่นี่ คือ การใช้สีจากธรรมชาติในการย้อม ซึ่งเป็นกรรมวิธีดั้งเดิมแต่ไม่ค่อยนิยมในปัจจุบัน เพราะต้องใช้ประสบการณ์ในการคำนวณวัสดุจากธรรมชาติเพื่อให้ได้สีตามที่ต้องการ แตกต่างจากสีเคมีที่มีสูตรในการคำนวณส่วนผสมที่แน่นอนและมีราคาถูก นอกจากนี้ที่นี่ยังโดดเด่นด้วยลวดลายอันมีพื้นฐานมาจากศิลปะในศาสนาฮินดู กล่าวคือ มีรูปทรงเรขาคณิตเชื่อมต่อกัน ไล่เรียงจากรูปทรงใหญ่ไปหารูปทรงเล็กซึ่งตั้งอยู่ตรงกลาง สื่อความเป็นศูนย์กลางของจักรวาล ซึ่งเป็นหนึ่งในหลักการจักรวาลวิทยาในศาสนาฮินดู ศาสนาซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของความเป็นชวานั่นเอง ด้วยเหตุนี้เราจึงพอจะอนุมานได้ว่า เกาะชวาคือจุดเริ่มต้นของผ้าบาติกในย่านนี้ ซึ่งเอกลักษณ์ของลวดลายมีพื้นฐานสำคัญมาจากศิลปะฮินดูที่เคยมีรากฐานแข็งแกร่ง ก่อนที่ผ้าบาติกจะถูกกระจายไปยังแหลมมลายูและภาคใต้ของไทย ซึ่งดินแดนเหล่านั้นศาสนาฮินดูเคยมีอิทธิพล หากแต่ว่าไม่แข็งแกร่งเท่าชวา ดังนั้นรูปแบบการทำผ้าบาติกจึงปรับเปลี่ยนไปตามสถานที่ ผสมผสานลวดลายจากธรรมชาติ เช่น ดอกไม้และสัตว์ทะเล รวมไปถึงการเน้นสีสันสดใส แตกต่างจากผ้าบาติกของชวาที่เน้นโทนสีแบบเอิร์ทโทนเป็นหลัก

จากเรื่องราวที่นำเสนอมาทั้งหมดนี้ คงจะทำให้คุณผู้อ่านพอจะนึกออกว่าวัฒนธรรมชวามีลักษณะเป็นอย่างไร ซึ่งเราก็ค้นพบว่ามีความใกล้เคียงกับเรามาก อันเนื่องมาจากมีพื้นฐานมาจากศาสนาและวัฒนธรรมซึ่งรับมาจากอินเดียเหมือนกัน หากแต่ว่าก็มีเอกลักษณ์และความน่าสนใจไม่แพ้กัน แต่จะจริงอย่างที่เราว่าหรือไม่นั้น ขอเชิญชวนให้หาโอกาสสักครั้งหนึ่งในชีวิตไปสัมผัสด้วยตนเองที่ยอกยาการ์ตา