ปรากฏการณ์แห่งสำนึก ของสัตว์ประเสริฐ...ที่ควร (ตอน ๑๔)

โดย...พระอาจารย์อารยะวังโส

ปุจฉา : ขอกราบอาราธนาพระอาจารย์ได้กรุณาขยายความและยกตัวอย่าง กรณีการออกแบบกฎหมายที่ต้องเป็นไปอย่างควบคู่กับศีลธรรม เพื่อให้กฎหมายนั้นสามารถรักษากลไกของสังคมให้ดำเนินไปอย่างสงบสุข

จึงขอกราบอาราธนาพระอาจารย์ได้วิสัชนาให้สาธุชนทั้งหลายได้เรียนรู้ไปพร้อมกันด้วยค่ะ

ดร.นิธินันท์ วิศเวศวร

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

วิสัชนา : หลักการพิจารณาในสิกขาบท หรือพระวินัยในพระพุทธศาสนานั้น จึงมีหลักพิจารณาเพื่อการเข้าให้ถึงหัวใจแห่งสิกขาบทว่า สิ่งใดควร... สิ่งใดไม่ควร โดยให้ยึดถือตามสุตตานุโลม ได้แก่ หลักมหาประเทศ ๔ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ ว่า

๑.สิ่งใดเรามิได้ห้ามไว้ว่า “สิ่งนี้ไม่ควร” ถ้าเข้ากับสิ่งที่ไม่ควร (อกัปปิยะ) แต่ขัดกับสิ่งที่ควร (กัปปิยะ) สิ่งนั้นก็ไม่ควรแก่ท่านทั้งหลาย...

๒.สิ่งใดเรามิได้ห้ามไว้ว่า “สิ่งนี้ไม่ควร” ถ้าเข้ากับสิ่งที่ควร (กัปปิยะ) แต่ขัดกับสิ่งที่ไม่ควร (อกัปปิยะ) สิ่งนั้นควรแก่ท่านทั้งหลาย...

๓.สิ่งใดเรามิได้อนุญาตว่า “สิ่งนี้ควร” ถ้าเข้ากับสิ่งที่ไม่ควร (อกัปปิยะ) แต่ขัดกับสิ่งที่ควร (กัปปิยะ) สิ่งนั้นก็ไม่ควรแก่ท่านทั้งหลาย...

๔.สิ่งใดเรามิได้อนุญาตไว้ว่า “สิ่งนี้ควร” ถ้าสิ่งนั้นเข้ากับสิ่งที่ควร (กัปปิยะ) แต่ขัดกับสิ่งที่ไม่ควร (อกัปปิยะ) สิ่งนั้นควรแก่ท่านทั้งหลาย...

จากที่กล่าวมาในเรื่องพระวินัยและยกตัวอย่างสิกขาบทในปาราชิก ๔ เพื่อแสดงให้เห็นรูปลักษณ์ของกฎศาสนาที่แสดงถึงความประณีตละเอียดลุ่มลึก มุ่งสู่การสร้างจิตสำนึกที่แสดงทั้งคุณลักษณะและโทษลักษณะ หากงดเว้นการประพฤติตามบัญญัติ หรือล่วงละเมิดบัญญัติไม่ประพฤติตาม ที่สำคัญคือการแสดงให้เห็นความสัมพันธ์กับศีล วัตร กฎระเบียบ ขนบธรรมเนียมประเพณี พิธีการต่างๆ ซึ่งมุ่งไปสู่ธรรมอันมีเหตุผล มีความมุ่งหมายที่เกี่ยวกับความดีงาม และประโยชน์สุขของหมู่ชน เป็นการประสานหมู่ชนและมุ่งเชิดชูธรรมเป็นที่สุด จึงทรงพิจารณาอย่างละเอียดในแต่ละสิกขาบทก่อนการประกาศเป็นพระวินัยในพระพุทธศาสนา ซึ่งแสดงถึงกรอบการกระทำเป็นไปเท่าที่จำเป็นพอสมแก่เหตุผล และความมุ่งหมายที่ดีงาม มุ่งสู่ความบริสุทธิ์โดยธรรมเป็นสำคัญ ทั้งนี้ นอกจากประโยชน์แห่งตนแล้ว ต้องคำนึงถึงประโยชน์สุขของส่วนรวมหรือผู้อื่นด้วย... ดังนั้น เมื่อมีการกระทำที่ไม่ดีไม่งามเกิดขึ้นในเขตพระพุทธศาสนา ก็จะทรงบัญญัติสิกขาบทขึ้น ทั้งนี้ โดยยึดหลักธรรมาธิปไตย มีการประชุมสงฆ์ และทำการสอบสวนผู้กระทำ/ผู้ก่อการจนได้ความจริงแล้ว สมควรสรุปชี้โทษความคิด โดยยึดหลักว่าการกระทำใดไม่เป็นไปเพื่อปสาทะ คือ ความเลื่อมใสแก่การที่ยังไม่เลื่อมใสและทำให้คนที่เลื่อมใสแล้วหมดความเลื่อมใส การกระทำนั้นเป็นโทษ... จึงทรงตรัสแถลงวัตถุประสงค์ที่จะต้องบัญญัติสิกขาบท เสร็จแล้วจึงทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นๆ อันเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขที่คำนึงถึงส่วนรวม และของผู้อื่นด้วย มิได้คำนึงเฉพาะส่วนตนเพียงอย่างเดียว เพื่อการดำรงอยู่ด้วยดีของพระพุทธศาสนา ซึ่งความมั่นคงของสงฆ์ และของพระศาสนาต้องอาศัยศรัทธาของประชาชน จึงต้องคำนึงถึงประโยชน์สุขของประชาชนด้วย เพื่อให้ชาวบ้านที่ยังไม่เลื่อมใสกลับมาเลื่อมใส และเพื่อให้ผู้ที่เลื่อมใสอยู่แล้ว มีความเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทั้งนี้เพราะปสาทะ คือ ความเลื่อมใส ความผ่องใสย่อมเป็นคุณธรรมสำคัญที่นำไปสู่การเกื้อกูลจิตใจให้เกิดจิตสำนึกที่ดี มีเจตนคติที่ถูกต้อง และมีวิสัยทัศน์มุ่งสู่ธรรมเป็นธงชัย... เพื่อนำไปสู่ความสุขและประโยชน์โดยธรรม สมควรแก่ธรรม

แม้ในหมู่อุบาสก อุบาสิกา หรือคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน ก็ทรงให้ถือวินัยของผู้ครองเรือนที่สัมพันธ์กับกฎระเบียบ จารีต ประเพณี และวัฒนธรรม ซึ่งมีทิศทางมุ่งสู่ธรรมเป็นธงชัย ดังที่เรียกว่า อาคาริยวินัย ดังที่ทรงแสดงไว้ในสิงคาลกสูตร เช่น การเว้นอคติ ๔ การไม่เสพอบายมุข ๖ และความสัมพันธ์ตามหลักทิศ ๖ อันเป็นวินัยของคฤหัสถ์ (คิหิวินัย) และทรงวางมงคลธรรม เพื่อการพัฒนาชีวิตมุ่งสู่จุดสูงสุด คือ ความสิ้นทุกข์ไว้ ๓๘ มงคล ที่แสดงความแน่นแฟ้น ความเป็นหนึ่งเดียวสู่เป้าหมายที่ชัดเจนของพระพุทธศาสนา โดยให้ความสำคัญกับการไม่ละเมิดวินัย รวมถึงการไม่ประพฤติผิดกฎหมาย ระเบียบ ประเพณี วัฒนธรรมอันดี ที่มุ่งสู่ธรรมเป็นสำคัญ

จึงเห็นได้ว่าการดำเนินชีวิตอันเป็นไปตามรูปแบบแผนอารยธรรมในพระพุทธศาสนานั้น จะต้องมีการสร้างสรรค์และพัฒนาจิตสำนึกให้ถูกต้องชอบโดยธรรมอยู่ตลอดเวลา ซึ่งนั่นหมายถึงการยอมรับในกฎธรรมชาติ เข้าใจในธรรมนิยาม และเชื่อมั่นในกฎแห่งกรรม ซึ่งเป็นพื้นฐานของชาวพุทธที่นำไปสู่การสร้างคุณธรรม อุปการะโลกให้มีความสุข คือ หิริและโอตตัปปะ ซึ่งจะสำแดงอำนาจความสำนึกที่ถูกต้องตรงตามธรรม ไม่หลีกเลี่ยงการประพฤติที่ถูกต้องตรงธรรม... ตรงตามตัวบทกฎหมาย จารีตประเพณี และวัฒนธรรมอันดี...

(อ่านต่อวันจันทร์)