การค้นพบสิ่งเก่า

โดย...กาญจน์ อายุ

ต.เมืองเก่า อ.เมือง จ.สุโขทัย เป็นเมืองที่มีอายุเก่าแก่สมชื่อ เพราะเป็นที่ประดิษฐานโบราณสถานสมัยสุโขทัยอย่าง วัดมหาธาตุ วัดชนะสงคราม วัดตระพังเงิน วัดศรีสวาย และวัดอื่นๆ อีก รวมถึงเตาทุเรียงสุโขทัยและโบราณสถานอีกมาก หรือเรียกโดยรวมว่า อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ที่ได้รับการยกย่องให้เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมปี 1991 ตามข้อกำหนดในการพิจารณาคุณสมบัติของแหล่งมรดกโลก ทำให้ ต.เมืองเก่า มีกลิ่นอายและร่องรอยซากปรักหักพังของโบราณสถานอยู่รอบบริเวณ

ต.เมืองเก่า เป็นชุมชนที่มีพื้นที่ล้อมรอบอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย แบ่งเป็น 12 ชุมชน ได้แก่ ชุมชนวัดตระพังทองหลาง ชุมชนบ้านใหม่ตระพังทอง ชุมชนแม่รำพัน ชุมชนศรีชุม ชุมชนรามเล็ก ชุมชนรามใหญ่ ชุมชนบ้านใต้ ชุมชนบ้านเหนือ ชุมชนสุโขทัยนคร 1 ชุมชนสุโขทัยนคร 3 ชุมชนลิไท และชุมชนป่ามะม่วง ชุมชนทั้งหลายดำเนินชีวิตตามวิถีต่างจากบรรยากาศภายในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยที่คลาคล่ำไปด้วยนักท่องเที่ยว โดยในแต่ละวันจะมีนักท่องเที่ยวต่างชาติมาทัวร์หลายคณะ และมีอีกจำนวนมากที่ปั่นจักรยานเที่ยวเอง ไม่นับรวมคนไทยที่มีจำนวนไม่น้อย ด้วยกระแสนักท่องเที่ยวที่มีมากนี่เอง ทำให้นักวิจัยกลุ่มหนึ่งมีความคิดสร้างเส้นทางการท่องเที่ยวภายใน 12 ชุมชนให้นักท่องเที่ยวปั่นจักรยานไปหาชาวบ้าน เพื่อเรียนรู้วิถีชีวิตแบบชาวสุโขทัยและกระจายรายได้สู่คนท้องถิ่น

 

กลุ่มวิจัยไอเดียบรรเจิดกลุ่มนี้ เป็นทีมอาจารย์มหาวิทยาลัยนเรศวรที่ลงพื้นที่คลุกคลีกับชาวเมืองเก่านานถึง 18 เดือน โดยได้เดินเข้าหาชาวบ้านด้วยตัวเองอย่างเดียวเป็นเวลา 6 เดือน ข้อมูลที่ได้จึงละเอียดและเป็นข้อเท็จจริงตามคำบอกเล่าของเจ้าของถิ่น ผลลัพธ์ที่ได้คือชาวบ้านยินดีต้อนรับนักท่องเที่ยวและมีประชาคมร่วมกันที่จะพัฒนาชุมชนของตนเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม แหล่งท่องเที่ยวแห่งใหม่นอกจากอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย

รศ.ดร.จิรวัฒน์ พิระสันต์ เป็นหัวหน้าทีมวิจัยและเป็นผู้อำนวยการสถานอารยธรรมโขง-สาละวิน อาจารย์จิรวัฒน์ บอกว่า การพัฒนาชุมชนรอบอุทยานได้งบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ปี 2553 เพื่อนำมาพัฒนาชุมชนด้านการท่องเที่ยว ยกตัวอย่างการพัฒนาสภาพการเข้าถึงที่พักแรม พัฒนาร้านอาหาร พัฒนาการนำเที่ยวและมัคคุเทศก์ พัฒนาร้านขายของที่ระลึก พัฒนาความปลอดภัย หรือพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวก เป็นต้น

ในตอนนี้ (เดือน ธ.ค. 2554) การวิจัยได้เสร็จสิ้นแล้ว อาจารย์จิรวัฒน์และทีมได้จัดทำคู่มืออัตลักษณ์ชุมชนรอบอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย หรือคู่มือท่องเที่ยวตำบลเมืองเก่า แผนที่ ต.เมืองเก่า ที่ละเอียดที่สุดเท่าที่เคยทำมา โดยการวาดเขียนของอาจารย์จิรวัฒน์เอง และปฏิทินการท่องเที่ยวตลอดปี ข้อมูลที่เป็นเอกสารอาจารย์ได้ตีพิมพ์จำนวน 2,000 ชุด เพื่อเป็นการนำร่อง และยกโครงการวิจัยทั้งหมดให้แก่เทศบาลตำบลเมืองเก่าเพื่อนำไปสานต่อแล้ว

 

จากการสอบถามนายกเทศบาลฯ ถึงอนาคตของงานวิจัยที่มีอนาคตนี้ได้ใจความว่า “ยังไม่ได้ตัดสินใจว่าจะทำต่อไหม ต้องดูกระแสตอบรับก่อนว่าดีพอหรือไม่” เมื่อใจความนี้ไปถึงใจอาจารย์จิรวัฒน์ อาจารย์ไม่มีความเห็นใดๆ เพียงยิ้มนิดๆ และหันหน้าไปทางอื่นเท่านั้น

แต่ไม่ว่าชุมชนทั้ง 12 แห่งจะได้รับการพัฒนาด้านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมต่อหรือไม่ บทความนี้ขอเป็นส่วนหนึ่งที่จะต่อยอดชักชวนให้นักท่องเที่ยวทุกคนไปเที่ยวตั้งแต่วันนี้เลย เริ่มที่ “ชุมชนรามเล็ก” จะมีบ้านแกะสลักพระพุทธรูปไม้ รุ่งเรืองศิลป์ เจ้าของชื่อนายรุ่งเรือง ศรีกระจ่าง ผู้มีพรสวรรค์เรื่องการแกะสลักโดยไม่ต้องร่ำเรียน ทุกวันนี้มีลูกค้าสั่งแกะสลักพระพุทธรูปจนทำส่งไม่ทัน เพราะฝีมือนายรุ่งเรืองทำได้เหมือนแบบมาก และในชุมชนรามเล็กยังมีพิพิธภัณฑ์เรือนนพมาศที่บ้านนางบังเอิญ ทุยจันทร์ เธอเป็นเจ้าของสังคโลกสมัยสุโขทัยใบหนึ่ง เป็นจานที่มีลวดลายเป็นลายกระทงลอยบนผิวน้ำ ซึ่งเป็นหลักฐานแสดงให้เห็นว่าประเพณีลอยกระทงเกิดตั้งแต่สมัยสุโขทัย

ใน “ชุมชนบ้านใหม่ตระพังทอง” มีบ้านเครื่องปั้นดินเผาสุเทพสังคโลกของนายสุเทพ พรมเพชร จุดเด่นของบ้านนี้เครื่องปั้นดินเผาเคลือบจะมีเนื้อละเอียด โดยเฉพาะอย่างยิ่งชนิดเนื้อแตกลายงาสีเขียวไก่งา และภายในบ้านยังจัดเป็นพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น เป็นปราชญ์ชาวบ้านถ่ายทอดให้แก่เยาวชนรุ่นถัดไป

 

“ชุมชนแม่รำพัน” มีบ้านนกไม้ติดฝาผนังของนางนกน้อย ใจขัน ที่เลือกทำแค่รูปนกเพราะเป็นทรงที่ขายได้ดีที่สุด ไม้ที่ใช้เป็นเศษไม้จากชุมชนที่ทำเฟอร์นิเจอร์แล้วนำมาขายต่อให้ชุมชนนี้ ชุมชนที่ทำเฟอร์นิเจอร์ไม้อยู่ที่ “ชุมชุนตระพังทองหลาง” ที่บ้านของนางทัดดาว เมาจา สามีของเธอเป็นคนออกแบบเฟอร์นิเจอร์ ส่วนตัวเธอจะทาสีและผสมสี

เศษไม้จากเฟอร์นิเจอร์ยังนำไปใช้ทำบ้านเรือนไทยจำลองใน “ชุมชนลิไท” ที่บ้านนายกาลโชค แสงเทียน นักท่องเที่ยวจะได้เพลิดเพลินกับการประกอบบ้านทรงไทยด้วยตัวเอง หรือสามารถซื้อสำเร็จรูปได้ในราคาถูก

งานไม้อีกชิ้นหนึ่งอยู่ที่ “ชุมชนบ้านเหนือ” ที่บ้านนายสมคิด เขียวบาง ที่มีความชำนาญทำผลิตภัณฑ์วางไวน์รูปมือที่มีความอ่อนช้อยคล้ายการฟ้อนเล็บของไทย หรือจะเป็นขนมโบราณเฉพาะที่ จ.สุโขทัย ที่บ้านนางประคำ กล่องซู่ ได้ทำข้าวแดกงาหรือขนมแดกงาขาย ทำจากแป้งข้าวเหนียวชุบด้วยงาหรือจะใส่ไส้มะพร้าวในแป้งข้าวเหนียวก็มี

นอกจากนี้ ยังมีปลาตะเพียนโมบายจากใบลานที่บ้านนางสำอาง หาญนิ๋ว เธอได้ประกอบอาชีพจักสานปลาตะเพียนโมบายขายอยู่หน้าวัดศรีชุม ซึ่งอยู่ใน “ชุมชนศรีชุม” นั่นเอง และใน “ชุมชนสุโขทัยนคร” ที่บ้านนางสวน เฉยเมล์ ครูฝึกรำกลองยาว ผู้นับถือของชาวบ้านละแวกนั้นได้เปิดบ้านเป็นโรงเรียนสอนรำกลองยาวสำหรับเด็กอายุระหว่าง 13-15 ปี ในวันเสาร์-อาทิตย์ ตั้งแต่เวลา 5 โมงเย็นเป็นต้นไป

 

“ชุมชนบ้านใต้” ที่บ้านนายนภดล สิงห์คำ ผู้เขียนภาพลายไทยบนผืนผ้าใบ และวัสดุอื่นๆ ในท้องถิ่นที่สามารถเขียนได้ ใน “ชุมชนบ้านรามใหญ่” บ้านนางคำพิน บุญแท้ และบ้านนางวิภา คำเรือง มีอาชีพฉลุลายไม้เพื่อส่งไปประดับฝาตู้ ด้วยประสบการณ์ที่ทำมานานหลายปีจึงประณีตและสวยงาม สุดท้ายเป็นงานบริการที่ “ชุมชนป่ามะม่วง” ที่บ้านของยานณรงค์ เรืองศรี บริการนวดแผนโบราณ เขาได้เข้ารับการอบรมอาชีพจากเทศบาลและเรียนรู้ศาสตร์จากหนังสือหมอจีนและข้อมูลวัดโพธิ์ สถานที่นวดเป็นศาลาไม้ขนาดย่อม ให้สัมผัสความเป็นท้องถิ่น ส่วนเรื่องฝีมือถือว่าดีทีเดียว

ข้อมูลที่กล่าวมาทั้งหมดเป็นเพียงเสี้ยวหนึ่งในแต่ละชุมชน เพราะจริงๆ แล้วหนึ่งชุมชนประกอบอาชีพหลายอย่าง การปั่นจักรยานเยี่ยมชมแต่ละบ้านแต่ละชุมชนตามเส้นทางของอาจารย์จิรวัฒน์ต้องใช้เวลาถึง 2 วัน หากมีเวลาไม่มาก ก็สามารถไปตามบ้านต่างๆ ที่เสนอมาให้ แต่อาจไปได้ไม่ครบทุกที่ เพราะระหว่างทางจะมีวิถีชีวิตบ้านๆ ของชาวสุโขทัยให้มองอีกมาก

สิ่งที่อาจารย์จิรวัฒน์พบเจอเป็นสิ่งที่มีอยู่แล้ว แต่คนภายนอกยังไม่ทราบ และชาวบ้านก็ยังไม่โฆษณาตัวเอง แต่ขณะนี้ชาวบ้านพร้อมแล้วที่จะต้อนรับ ขาดแต่นักท่องเที่ยวเท่านั้นที่จะเดินทางไปหาพวกเขา

 

&<2288;