เปิดศาลาไทย ณ กรุงลิสบอน ฉลอง 500 ปีไทย-โปรตุเกส

ปลายเดือน ก.ค.ของปี ค.ศ. 1511 ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2

โดย...วันพรรษา อภิรัฐนานนท์

ปลายเดือน ก.ค.ของปี ค.ศ. 1511 ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ไทยต้อนรับชาวโปรตุเกส ซึ่งเป็นชาวตะวันตกชาติแรกที่เดินทางเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับสยาม ในโอกาสครบรอบ 500 ปีความสัมพันธ์ทางการทูตที่เก่าแก่ที่สุดของไทยในครั้งนี้ ทางการไทยได้รับเกียรติจากรัฐบาลโปรตุเกสให้เข้าใช้พื้นที่สำคัญของเมือง ณ ใจกลางกรุงลิสบอน เพื่อก่อสร้างศาลาไทยเป็นอนุสรณ์ในการเฉลิมฉลองครบรอบ 500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน

ศาลาไทย ณ กรุงลิสบอน

ที่ตั้งอันจะเป็นสถานที่ก่อสร้างศาลาไทย อยู่ในบริเวณสวนสาธารณะ ส่วนหนึ่งของจัตุรัสพื้นที่ประวัติศาสตร์ ติดกันคือทำเนียบประธานาธิบดีโปรตุเกส และโดยรอบก็เป็นที่ตั้งของอาคารสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งอาคารสำคัญทางประวัติศาสตร์ และสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญๆ หลายแห่งของโปรตุเกส ไม่ว่าจะเป็น Jeronimos Monastery, Tower of Belem และ Cultural Centre of Belem เป็นต้น

“ต้องนับว่าทางการโปรตุเกสให้เกียรติเรามาก เนื่องจากสถานที่ตั้งถือเป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์ จัตุรัสสำคัญใจกลางเมือง ใกล้ๆ กันเป็นทำเนียบประธานาธิบดี และถัดมาก็เป็นเบเลม ทาวเวอร์ หรือบริเวณหอคอยเบเลม ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของกองเรือสำรวจของโปรตุเกสเมื่อ 500 ปีก่อน” พล.อ.ต.อาวุธ เงินชูกลิ่น ศิลปินแห่งชาติ ซึ่งเป็นที่ปรึกษางานออกแบบศาลาไทย ที่จะไปติดตั้ง ณ กรุงลิสบอน กล่าว

สำหรับการออกแบบศาลาไทยประวัติศาสตร์ กรมศิลปากรได้รับมอบหมายให้ดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2553 โดยแบบเป็นอาคารโครงสร้างไม้ โดยจะทำการก่อสร้างในประเทศไทย และถอดประกอบเป็นชิ้นส่วน ก่อนจะขนส่งชิ้นส่วนทั้งหมดไปที่โปรตุเกสและต่อประกอบขึ้นที่นั่น ส่วนฐานจะเป็นโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็ก ประดับด้วยหินแกรนิต ก่อสร้างที่ประเทศโปรตุเกส

อาทิตย์ ลิ่มมั่น สถาปนิกปฏิบัติการ สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร กล่าวถึงลักษณะของศาลาว่า จะเป็นแบบจัตุรมุข มุขด้านหน้าและมุขด้านหลังทำเป็นมุขเปิด และยื่นสั้นกว่าด้านข้าง หลังคาประดับด้วยช่อฟ้าใบระกาแบบไทยประเพณี มีพื้นที่ขนาด 3 X 3 เมตร และมุขยื่น 4 มุม แต่ละมุมมีพื้นที่ 1.3-1.4 เมตร งบประมาณค่าก่อสร้าง (เฉพาะตัวศาลา) ประมาณ 12 ล้านบาท

สำหรับรูปแบบสถาปัตยกรรมของตัวศาลาเป็นแบบอยุธยา เช่น ลักษณะเสา 8 เหลี่ยม คันทวย เป็นต้น ทำการประดับตกแต่งด้วยการปิดทองประดับกระจกสี ในส่วนของหน้าบันและลวดลายประกอบต่างๆ เสาเขียนลายรดน้ำ บริเวณคอสองภายในศาลาเขียนจารึกข้อความ ที่รัฐบาลไทยได้มอบศาลาไทยให้กับประเทศโปรตุเกส ในโอกาสฉลองครบรอบความสัมพันธ์อันยาวนานแน่นแฟ้น

“โจทย์ที่ได้รับคือ 500 ปีแห่งมิตรไมตรี ผมจึงใช้รูปแบบของศิลปะสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นหลัก และนำมาผสมผสานกับศิลปะของโปรตุเกส โดยลวดลายประดิษฐ์บริเวณซุ้มคูหาของศาลานั้น ได้นำลวดลายของผนังระเบียง อันเป็นลายลูกกรงของร้านหนังสือเก่าชื่อ ลิฟราเรีย เลลโล (Livraria Lello) ซึ่งเป็นร้านหนังสือประวัติศาสตร์ของโปรตุเกส มีอายุเก่าแก่หลายร้อยปี นำมาประยุกต์ใช้ ซึ่งก็เข้ากันได้อย่างลงตัวเหลือเชื่อ เมื่อต่อเข้ากับลวดลายแบบไทยๆ เรา” อาทิตย์ กล่าว

พล.อ.ต.อาวุธ กล่าวว่า “ศาลา” เป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของไทย การก่อสร้างใช้ภูมิปัญญาความรู้ช่างและความประณีตชั้นสูง โดยลักษณะการใช้ประโยชน์อาคารไม่มีผนังหรือศาลานี้ ยังมีนัยของวัฒนธรรมไทยที่สะท้อนถึงสภาพความเป็นอยู่และสภาพภูมิอากาศแบบไทยๆ ที่ใช้ประโยชน์จากศาลาในทุกระดับของชนชั้น ตั้งแต่เจ้าพระยามหากษัตริย์ ซึ่งใช้ศาลาในประโยชน์ต่างๆ เช่น ศาลาท้องพระโรง หรือไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน ทั้งชาวบ้านชาววัด ได้แก่ ศาลาท่าน้ำ ศาลาโรงหมอ หรือศาลาวัด เป็นต้น

“ศาลาจึงเป็นสถาปัตยกรรมที่ถือว่ามีความเหมาะสมที่สุด ในการใช้เป็นสื่อสัญลักษณ์ในต่างแดน ความเป็นตัวแทนของชาติเรา”

ไกรฤกษ์ นานา นักเขียนและนักค้นคว้าด้านประวัติศาสตร์ ให้ความเห็นเกี่ยวกับศาลาไทยในต่างแดนว่า จากประสบการณ์ในธุรกิจท่องเที่ยว ศาลาไทยที่ตั้งอยู่ในต่างประเทศคือจุดรวมใจของคนไทย ที่ส่วนใหญ่เมื่อเดินทางไปถึง ก็มักจะร่ำไห้ด้วยไม่อาจกลั้นน้ำตาไว้ ปลื้มปีติในความเป็นไทย โดยสถาปัตยกรรมศาลาที่ตั้งตระหง่านอยู่ตรงหน้า ทำหน้าที่ดังประจักษ์พยาน ที่ประกาศความเป็นตัวตนคนไทย ณ แผ่นดินนั้นๆ

“เรือทุกลำของโปรตุเกส จุดเริ่มต้นของการเดินทางมาเอเชีย เริ่มต้นขึ้นที่นี่” ไกรฤกษ์ กล่าว เขาหมายถึงหอคอยเบเลม ณ กรุงลิสบอน จุดเริ่มต้นของการเปิดเส้นทางสำรวจเอเชียตะวันออกอย่างจริงจังของชาวโปรตุเกส อันนำมาซึ่งสมัยแห่งความรุ่งเรืองสูงสุดของโปรตุเกสเองในเวลาต่อมา

จุดเริ่มต้นสายสัมพันธ์สองแผ่นดินไทยโปรตุเกสก็เริ่มต้นขึ้น ณ ช่วงเวลาใกล้ๆ กันนี้ 500 ปีแห่งมิตรภาพที่เวียนมาบรรจบ จึงนับเป็นความปลาบปลื้มและสมเวลาแห่งการรอคอยที่สุด ที่ศาลาไทย ณ กรุงลิสบอน จะได้เผยโฉมต่อชาวไทยและชาวโลก (กำหนดเปิดอย่างเป็นทางการ ก.พ. 2555)