นโยบายสวัสดิการสังคม

การพัฒนาภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์ซึ่งมุ่งเน้นความสำเร็จเชิงวัตถุ ยิ่งก่อให้เกิดปัญหาช่องว่างทางเศรษฐกิจและสังคม

ในประชากรกลุ่มต่างๆ เพื่อลดช่องว่าง หรือผลจากการกระจายตัวของการพัฒนาที่ไม่เท่าเทียมกัน และเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชากร จึงทำให้รัฐมีการนำนโยบายสวัสดิการสังคมมาใช้

เพื่อทำความเข้าใจกับนโยบายสวัสดิการสังคม สัปดาห์นี้จึงได้สัมภาษณ์ ร.ศ.พรรณี ประจวบเหมาะผู้เชี่ยวชาญด้านการสังคมสงเคราะห์ท่านหนึ่ง ซึ่งได้กล่าวว่า นโยบายสวัสดิการสังคมนั้นอาจแบ่งเป็นประเภทใหญ่ๆ ได้ 4 กลุ่ม

1.การสงเคราะห์ หรือการให้ความช่วยเหลือแก่บุคคล กลุ่มชนที่ไม่สามารถช่วยตัวเองได้ เป็นการสร้างความมั่นคงทางสังคม โดยรัฐออกค่าใช้จ่ายให้ทั้งหมด โดยมีการพิจารณาถึงระดับความจำเป็นที่จะคัดเลือกบุคคล หรือกลุ่มชนที่เข้าข่ายที่จะได้รับการช่วยเหลือ ตัวอย่างในกรณีนี้ เช่น ผู้ประสบความทุกข์ยากจากอุบัติภัยต่างๆ

2.การประกันสังคม เป็นการสร้างความมั่นคงในชีวิตของประชากร ด้วยการให้บุคคลมีส่วนร่วมในการสร้างหลักประกันโดยรัฐ และหรือนายจ้างร่วมสมทบ และสามารถได้รับสิทธิประโยชน์ต่างๆ ตามที่กำหนดไว้ เช่น กรณีคลอดบุตร เจ็บป่วย ชราภาพ ว่างงาน เป็นต้น

3.บริการสาธารณะ ได้แก่ โครงการที่จัดขึ้นเพื่อช่วยเหลือประชาชน หรือบุคคลบางประเภท โดยรัฐบาลเป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายแต่ฝ่ายเดียว ได้แก่

3.1 การให้การช่วยเหลือเป็นเงินให้แก่บุคคลบางประเภทที่เข้าข่ายตามเกณฑ์ที่กำหนดไว้เฉพาะ เช่น เบี้ยยังชีพของผู้สูงอายุ ซึ่งให้แก่ผู้ที่มีอายุครบ 60 ปีที่มาขอขึ้นทะเบียน โดยต้องเป็นผู้ที่ไม่ได้รับสวัสดิการ หรือสิทธิประโยชน์อื่นใดจากหน่วยงานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือไม่ได้รับบำนาญ

3.2 การให้การช่วยเหลือในรูปแบบของบริการวัสดุ อุปกรณ์ โดยไม่คิดมูลค่า เช่น การให้บริการทางการแพทย์โดยไม่คิดมูลค่า

4.การช่วยเหลือโดยภาคประชาชน เป็นรูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมที่ดำเนินการโดยภาคประชาชน หรือภาคเอกชน และรัฐให้การสนับสนุน เช่น ความรับผิดชอบทางสังคมขององค์กรธุรกิจกองทุนสวัสดิการชุมชน เป็นต้น

จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นได้ว่าการกำหนดนโยบายสวัสดิการสังคมนั้นมีหลากหลายรูปแบบหลายระดับ การช่วยเหลือขั้นแรกเป็นการให้การสงเคราะห์แก่ผู้เดือดร้อนและทุกข์ยาก ผู้ช่วยตนเองไม่ได้ โดยการช่วยเหลือต้องมีการทดสอบ สภาพปัญหาและความต้องการก่อน สำหรับการดำเนินการในรูปการประกันสังคมเป็นการช่วยเหลือให้ผู้ที่สามารถช่วยตนเองได้บ้างตามสมควร ให้มีหลักประกันความมั่นคงเพื่อป้องกันไม่ให้ต้องตกไปอยู่ในสภาพทุกข์ยาก ส่วนรูปแบบการให้บริการสาธารณะเป็นการให้บริการฟรีแก่ประชาชนที่เข้าตามหลักเกณฑ์ บริการแบบนี้มักใช้ในประเทศที่เน้นรัฐสวัสดิการ

ประเภทสุดท้าย การช่วยเหลือโดยภาคประชาชนเป็นรูปแบบที่เน้นบทบาทการมีส่วนร่วมของประชาชนในการสร้างความมั่นคงในชีวิตให้กับกลุ่มคน หรือการส่งเสริมให้ภาคเอกชนเข้ามามีบทบาทรับผิดชอบทางสังคมมากขึ้นไม่ใช่แค่แสวงหาผลกำไร

การที่จะกำหนดนโยบายแบบใดนั้น ต้องคำนึงถึงความเป็นไปได้ที่จะนำไปปฏิบัติ คำนึงถึงความยั่งยืนของระบบ พิจารณาถึงศักยภาพหรือสถานะของรัฐในด้านการเงินและการคลัง และควรเป็นระบบที่สอดคล้องกับวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของคนในสังคม

ด้วยเหตุนี้การที่จะสร้างพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชากรในสังคมไทยให้ยั่งยืน และอยู่บนรากฐานของความพอเพียงนั้น คงไม่ใช่หมายถึงการใช้ระบบลด แลก แจก แถม แต่คงต้องอาศัยการมีส่วนร่วมรับผิดชอบของประชาชนแต่ละคนด้วย

เมื่อได้รับสิทธิที่กำหนดไว้ บุคคลมิได้มีแต่สิทธิ หรือเรียกร้องสิทธิได้เท่านั้น แต่ระบบสวัสดิการสังคมจะยั่งยืนได้ต่อเมื่อบุคคลมีหน้าที่ มีส่วนร่วมในการรับผิดชอบตนเองด้วย ทั้งนี้เพราะเป้าหมายของระบบสวัสดิการสังคม ไม่ใช่เพื่อสร้างระบบให้ประชาชนรอรับการช่วยเหลือ แต่เป้าหมายที่แท้จริงคือ การ สร้างระบบให้ประชาชนสามารถช่วยตนเอง ยืนหยัดได้ด้วยตนเอง และอยู่อย่างมีคุณค่าและมีศักดิ์ศรี