สังคมจีนรุดหน้า คร่าบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป

โดย...นรินรัตน์ พรหมพิทักษ์

เมื่อ 10 ปีก่อนหน้านี้ ภาพถ้วยบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปถูกทิ้งเกลื่อนกลาดตามเขตก่อสร้างในหลายเมืองใหญ่ของจีน เป็นสิ่งที่พบเห็นทั่วไปจนชินตา เนื่องจากขณะนั้นบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปซึ่งหาซื้อง่ายและราคาถูก ได้รับความนิยมอย่างมากในบรรดาแรงงานที่อพยพมาจากชนบทเพื่อทำงานในเมือง

ช่วงปี 2003-2008 อาจกล่าวได้ว่าเป็นยุคทองของธุรกิจบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ซึ่งยอดขายรายปีขยายตัวจาก 4,200 ล้านเหรียญสหรัฐ (ราว 1.46 แสนล้านบาท) ไปอยู่ที่ 7,100 เหรียญสหรัฐ (ราว 2.4 แสนล้านบาท) อย่างไรก็ดี ความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจและการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรของจีน กลับส่งผลให้ธุรกิจบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปอ่อนแอ

ทั้งนี้ จำนวนแรงงานจีนลดลงอย่างต่อเนื่องนับตั้งแต่ปี 2010 โดยสำนักงานสถิติแห่งชาติจีน เปิดเผยว่า แรงงานจีนอายุระหว่าง 16-59 ปี ลดลง มากที่สุดเป็นประวัติการณ์ถึง 4.87 คน อยู่ที่ 911 ล้านคนเมื่อปีที่แล้ว

เมื่อกลุ่มลูกค้าหลักลดลง จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกที่ยอดขายของธุรกิจบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปได้ปรับลงตามไปด้วย ข้อมูลจากสถาบันวิทยาการอาหารและเทคโนโลยีของจีน ระบุว่า เมื่อปี 2015 ยอดขายบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปลดลง 6.75% อยู่ที่ 4.9 หมื่นล้านหยวน (ราว 2.5 แสนล้านบาท) ซึ่งปรับลดลงเป็นปีที่ 4 ติดต่อกัน และมีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่อง

ยอดขายที่ลดลงดังกล่าวส่งผลให้บริษัท ทิงอี้ (เคย์แมน ไอส์แลนด์ส)ผู้ผลิตบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปรายใหญ่ที่สุดของจีน ยี่ห้อมาสเตอร์ ฮ่องกง มีผลกำไรร่วงลงอย่างหนัก 60% จนถูกถอดจากตลาดหุ้นฮั่งเส็งของฮ่องกงเมื่อเดือน ก.ย.

ค่านิยมเปลี่ยน-คู่แข่งใหม่ปรากฏ

การขยายตัวของกลุ่มชนชั้นกลางในจีน ส่งผลให้พฤติกรรมการบริโภคเปลี่ยนแปลง โดยกลุ่มชนชั้นกลางต้องการสิ่งที่ดีที่สุดและราคาแพงที่สุด รวมถึงอาหารที่มีประโยชน์ต่อสุขภาพและทำมาจากวัตถุดิบธรรมชาติมากยิ่งขึ้น ขณะที่ข่าวผู้บริโภคมีอาการอาหารเป็นพิษหลังรับประทานบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปยี่ห้อหนึ่งของจีนเมื่อปี 2012 ยิ่งทำให้ชาวจีนยุคใหม่ใส่ใจเรื่องความปลอดภัยของอาหารมากขึ้น

ค่านิยมดังกล่าวแพร่ขยายเข้าไปในกลุ่มแรงงานเช่นกัน โดยบลูมเบิร์กรายงานว่า จากการสำรวจความเห็นของแรงงานในโรงงานทางใต้ของจีน พบว่า รายได้ที่เพิ่มขึ้นทำให้คนงานจีนยินดีใช้เงินมากขึ้นสำหรับอาหารและเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน นอกจากนี้ จำนวนแรงงานที่ลดลงส่งผลให้โรงงานหลายแห่งหันมาพัฒนาคุณภาพอาหารเพื่อจูงใจให้คนมาทำงานด้วย

ขณะเดียวกัน จุดขายของบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปที่หาซื้อง่าย ถูกทำลายลงด้วยบริการส่งอาหารด่วนและการสั่งอาหารออนไลน์ผ่านสมาร์ทโฟน ซึ่งมีราคาต่างกันไม่มากนัก แต่สะดวกและมีประโยชน์ต่อสุขภาพมากกว่า โดยบลูมเบิร์กเปิดเผยว่า ในปีที่ผ่านมา ธุรกิจส่งอาหารขยายตัวขึ้น 55% มาอยู่ที่ 2 หมื่นล้านเหรียญสหรัฐ (ราว 6.9 แสนล้านบาท) จากปี 2014 

ธุรกิจคู่แข่งหน้าใหม่ส่งผลให้ผู้ผลิต บะหมี่กึ่งสำเร็จรูปหลายรายในจีนใช้กลยุทธ์ต่างๆ เพื่อกลับมาทวงส่วนแบ่งตลาด ไม่ว่าจะเป็น มาสเตอร์ ฮ่องกง ที่ทุ่มงบโฆษณาสินค้าเพื่อหวังเพิ่มการเข้าถึงผู้บริโภค ซึ่งส่งผลให้บริษัทขาดทุนไปจำนวนมาก หรือยูนิ คู่แข่งของมาสเตอร์ ฮ่องกง ที่ผลิตบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปแบบพรีเมียม โดยต้องการจับกลุ่มลูกค้ารายได้สูง แต่ไม่ประสบความสำเร็จนัก และบริษัท เจเอ็มแอล ผู้ผลิตรายใหญ่อีกราย ที่พยายามชูกระแสรักสุขภาพ โดยออกสินค้าใหม่ที่มีสารอาหารมากขึ้น และใช้เทคโนโลยีแช่แข็งเพื่อรักษาความสดใหม่ของสินค้า

อย่างไรก็ดี อู เสี่ยวป๋อ ผู้เชี่ยวชาญด้านการเงินรายหนึ่งของจีน มองว่า ไม่ว่าผู้ผลิตจะใช้กลยุทธ์กระตุ้นยอดขายใดก็ตาม ความถดถอยของธุรกิจบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปนั้นไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ และเป็นสัญญาณของกระบวนการปฏิรููปสังคมจีน