ชาติตะวันตก ต้นแบบคุ้มครองผู้บริโภค

โดย...ทีมข่าวต่างประเทศโพสต์ทูเดย์

การผลิตที่เน้นปริมาณเพื่อประหยัดต้นทุนและการเติบโตอย่างรวดเร็วของตลาด ทำให้สินค้ากระจายไปสู่ผู้บริโภคได้อย่างรวดเร็ว ยากต่อการตรวจสอบคุณภาพของสินค้า ทำให้ผู้บริโภคตกอยู่ในฐานะเสียเปรียบ จนในที่สุดเกิดกระแสเรียกร้องให้รัฐเข้ามามีบทบาทคุ้มครองสิทธิผู้บริโภค โดยเริ่มปรากฏเป็นรูปธรรมในช่วงทศวรรษที่ 1960 ในสหรัฐ ที่มีการประกาศรับรองสิทธิของผู้บริโภคที่สำคัญ 4 ประการ

1.สิทธิที่จะได้รับข้อมูลเกี่ยวกับสินค้าหรือบริการเพียงพอก่อนการตัดสินใจซื้อ

2.สิทธิในการตัดสินใจเลือกซื้อสินค้าและบริการโดยอิสระ

3.สิทธิที่จะได้รับความปลอดภัยจากสินค้า

4.สิทธิที่จะเรียกร้องค่าชดเชยจากผู้ผลิตเมื่อสินค้ามีความบกพร่อง หรือไม่ปลอดภัย

นับแต่นั้นเป็นต้นมา หลัก 4 ประการ กลายเป็นพื้นฐานของการตรากฎหมายเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคในสหรัฐและทั่วโลกอย่างที่เห็นในปัจจุบัน ทั้งในประเทศพัฒนาแล้วและประเทศกำลังพัฒนา โดยครอบคลุมสินค้าหลายประเภท

กรณีดังกล่าวทำให้การฟ้องเรียกร้องสิทธิผู้บริโภคเป็นเรื่องที่มีความจริงจังมากในชาติตะวันตก โดยเฉพาะสหรัฐที่ถือเป็นแม่แบบของการคุ้มครองผู้บริโภค

คดีที่โด่งดังที่สุด คือ การฟ้องร้อง “กาแฟร้อน” โดย สเตลลา ลีเบค คุณยายวัย 81 ปี ในปี 1992 โดยคุณยายไปซื้อกาแฟร้อนที่แมคโดนัลด์ แล้วตั้งทิ้งไว้ระหว่างขาเพื่อจะเติมน้ำกระทั่งถ้วยร้อนจนลวก ทำให้คุณยายได้รับแผลไฟไหม้ระดับ 3 ทีเดียว

ในตอนแรก คุณยายต้องการให้แมคโดนัลด์จ่ายค่ารักษาพยาบาลเท่านั้น แต่แมคโดนัลด์ยอมจ่ายเพียง 800 เหรียญสหรัฐ จากค่ารักษาทั้งหมดราว 1 หมื่นเหรียญสหรัฐ กรณีดังกล่าวกลายเป็นที่มาของคดีฟ้องร้องใหญ่โตของคุณยายกับธุรกิจฟาสต์ฟู้ดรายใหญ่ที่สุดในโลกขึ้นถึงหลักล้านเหรียญสหรัฐเลยทีเดียว

คดีเล็กๆ เพียงเท่านี้ยังกลายเป็นเรื่องใหญ่โตได้ จึงไม่แปลกที่บรรดาภาคเอกชนในสหรัฐจะใส่ใจ และกลัวการละเมิดสิทธิผู้บริโภคกันมาก เห็นได้จากความรวดเร็วในการเรียกคืนสินค้า เมื่อพบสิ่งผิดปกติ โดยเฉพาะในอุตสาหกรรมรถยนต์ที่ความผิดพลาดอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

 

กรณีที่โด่งดังล่าสุดมีข้อผิดพลาดของถุงลมนิรภัยของบริษัท ทากาตะ เนื่องจากมีรายงานว่าถุงลมนิรภัยฉีกขาดระหว่างการพองตัวทำให้มีวัตถุพุ่งใส่หน้าคนขับ มีรายงานว่ามีผู้บาดเจ็บกว่า 100 คน และมีผู้เสียชีวิตอีกถึง 6 คน ความเคลื่อนไหวดังกล่าวส่งผลให้มีการเรียกรถคืนในสหรัฐถึง 34 ล้านคัน นับเป็นการเรียกรถคืนครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์

สหรัฐได้อาศัยพื้นฐาน 4 หลักการ ของการคุ้มครองผู้บริโภคในข้างต้น โดยตราเป็นกฎหมายบังคับเฉพาะหลายอย่าง โดยมีกฎหมายควบคุมมาตรฐานของอสังหาริมทรัพย์โดยเฉพาะ เช่น “กฎหมายขั้นตอนการชำระหนี้อสังหา ริมทรัพย์ (เรสปา)” เพื่อป้องกันการหาประโยชน์ในทางมิชอบของเจ้าของอสังหาฯ รวมถึงสถาบันการเงินที่ให้กู้ซื้อบ้าน โดยเป็นหนึ่งในกฎหมายที่เปิดช่องให้ลูกหนี้ขอเจรจาปรับโครงสร้างอัตราดอกเบี้ยได้ หากรู้สึกว่าอัตราดอกเบี้ยที่เป็นอยู่ในปัจจุบันไม่มีความยุติธรรม

นอกจากนี้ เมื่อกระแสการค้าโลกขยายตัวมากขึ้น ทำให้มีการออกข้อตกลงสากลเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคอีกด้วย โดยมีหน่วยงานดูแลอย่างองค์การการค้าโลก (ดับเบิ้ลยูทีโอ) และองค์การระหว่างประเทศว่าด้วยการมาตรฐาน (ไอเอสโอ) ซึ่งเป็นองค์กรที่มีเป้าหมายหลักเพื่อสร้างมาตรฐานสากล

ฟากสหภาพยุโรป (อียู) ซึ่งมีสภาพเป็นองค์กรเหนือรัฐได้บังคับใช้กฎหมายการคุ้มครองข้ามแดนสำหรับประเทศสมาชิก เพื่อคุ้มครองธุรกิจที่จดทะเบียนจากประเทศหนึ่งและให้บริการในอีกประเทศหนึ่ง เช่น กรณีศาลยุติธรรมแห่งยุโรปตัดสินให้หน่วยงานคุ้มครองผู้บริโภคของฮังการีสามารถตรวจสอบบริการของบริษัท ยูพีซี ผู้ให้บริการสื่อวิทยุโทรทัศน์ในลักเซมเบิร์กได้ หลังมีชาวฮังการีร้องเรียนว่ายูพีซีผิดเงื่อนไขในการบริการ โดยปกติแล้วหากไม่ใช่ภายในอำนาจของอียู หน่วยงานคุ้มครองผู้บริโภคของฮังการีไม่มีสิทธิทำเช่นนั้นได้

สำหรับในสมาคมประชาชาติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน) นั้น มีคณะกรรมการเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคอาเซียน (เอซีซีพี) อยู่ เพื่อส่งเสริมการคุ้มครองผู้บริโภคในอาเซียนทั้ง 10 ประเทศ หรือกรณีมาเลเซียที่กำลังพัฒนาไปสู่ระบบเศรษฐกิจ “ดิจิทัลอีโคโนมี” เช่น นโยบายของรัฐบาลไทยได้ตรากฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ประกอบการแสวงหาผลประโยชน์ในทางมิชอบเชิงพาณิชย์ ซึ่งเป็นการตราตามหลัก “แนวทางการปกครองและคุ้มครองความเป็นส่วนตัวและการถ่ายข้อมูลส่วนบุคคลข้ามชาติ” ภายใต้ข้อตกลงขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (โออีซีดี)