ในเส้นทางแก่นแกนเรื่องราวชีวิต

โดย...ชัยยศ จิรพฤกษ์ภิญโญ

ฉากหนึ่งในตอนท้ายของภาพยนตร์ซูเปอร์ฮีโร่ The Amazing SpiderMan เป็นฉากที่อาจารย์ผู้สอนตั้งคำถามกับนักเรียนในห้อง ซึ่งคาดว่าน่าจะเป็นวิชาเกี่ยวกับวรรณกรรม ประเด็นคำถามคือ เราอาจพบว่าวรรณกรรมมากมาย หลากหลายเรื่องราวต่างมีแก่นแกนของเรื่องราวมากมาย แต่แท้จริงแล้วแก่นแกนเรื่องราวชีวิตมีเพียงแก่นเดียว คือ การค้นหาว่า “เราคือใคร”

คำถาม “เราคือใคร” เป็นคำถามสำคัญเบื้องหลังชีวิตที่ขับเคลื่อนและต้องการการอุทิศตัวเพื่อค้นหาคำตอบ หากเราพิจารณาเรื่องราวชีวิตผู้คนผ่านคำบอกเล่า สื่อภาพยนตร์ หรือวรรณกรรม ท่วงทำนองเรื่องราว ทั้งหมดมักมีขนบของเรื่องราวที่เริ่มต้นด้วยการแนะนำ บอกกล่าวความเป็นมาของตัวเอกในเรื่องราว ตัวละครมีความปรารถนาหรือพันธกิจบางประการที่ต้องบรรลุผล พร้อมกับการมีอุปสรรคมาขัดขวางความปรารถนาหรือพันธกิจนั้น ตัวละครต้องต่อสู้ดิ้นรนเพื่อเอาชนะอุปสรรคก่อนที่จะจบลงด้วยสุขนาฏกรรมหรือโศกนาฏกรรม แล้วแต่ว่าตัวละครเอาชนะหรือพ่ายแพ้ต่ออุปสรรคนั้น

คนส่วนใหญ่มักคุ้นเคยกับอุปสรรคที่เข้ามาในชีวิตในรูปของตัวร้าย ตัวโกง นางอิจฉา เชื้อโรค สัตว์ประหลาด กรณีซับซ้อนมากขึ้นก็อาจเป็นระบบสังคม วัฒนธรรม กรอบประเพณี ความคิด ความเชื่อ แต่ทั้งหมดคือกรณีอุปสรรคที่เป็นปัจจัยภายนอก สิ่งที่หลายคนไม่คุ้นเคยคืออุปสรรคที่อยู่ภายในตัวเรา โทสะ โมหะ โลภะ หรือความกลัว ความอยาก ความหลง รวมไปถึงความคิด ความเชื่อ บางอย่างในตัวเราเป็นอคติที่แฝงฝังในใจ เป็นอำนาจชั่วร้ายที่มองเห็นได้ยาก ดังนั้น เส้นทางชีวิตของเราทุกคนทั้งในภาพยนตร์ คำบอกเล่า วรรณกรรม หรือในชีวิตจริงก็คือเส้นทางของการเรียนรู้ ค้นหาตนเองผ่านการผจญภัยและเอาชนะอุปสรรคนั้น

โจเซฟ แคมพ์เบลล์ นักคติชนวิทยา ผู้ศึกษาปรัชญาและความหมายในเทพปกรณัมได้นำเสนอแนวคิด เรื่องการเดินทางของวีรบุรุษในความหมายสากล ไม่แบ่งแยกโดยวัฒนธรรมหรือความเชื่อใดๆ โดยชี้ว่าการเดินทางหรือเส้นทางชีวิตของวีรบุรุษ วีรสตรี ประกอบด้วย 4 ขั้นตอน คือ 1) การเดินทาง ตัวเอกออกเดินทาง ผจญภัยหรือพบการเปลี่ยนแปลงบางอย่างเพื่อตามหาบางสิ่งที่ปรารถนา อาจจะเป็นความสุข หรือการสะสางสิ่งตกค้าง สิ่งที่หายไป 2) การเข้าสู่สภาวะใหม่ ตัวเอกอาจพบบทเรียนชีวิต ได้รับการต้อนรับหรือเข้าสู่สภาวะสถานภาพใหม่ 3) การกลับคืน ตัวเอกหวนคืนสู่สังคม ถิ่นกำเนิด หรืออาจรวมถึงการกลับมาเชื่อมโยงกับตนเองใหม่ และ 4) สิ่งล้ำค่า ตัวเอกนำสิ่งที่เรียนรู้มาส่งคืน มอบหมายหรือเอื้อประโยชน์ต่อคนอื่นต่อสังคม

แต่ละขั้นตอนต่างมีความหมาย ความสำคัญในฐานะเบ้าหลอม เป็นเสมือนกระบวนการที่สร้างสรรค์ให้เกิดความเป็นวีรบุรุษ วีรสตรีที่แท้ กรอบคิดของแคมเบลล์ช่วยให้เราเห็นเส้นทางชีวิตของตัวละครเอกในเรื่องราวต่างๆ มากมายที่ดำเนินภายใต้ขั้นตอนต่างๆ ข้างต้น ตัวอย่างเช่นเรื่องราววรรณกรรมเรื่องแฮร์รี่ พอตเตอร์ ที่เรื่องราวการผจญภัยเริ่มต้นเมื่อแฮร์รี่ก้าวเข้าสู่โรงเรียนฮอกวอร์ทในฐานะสถาบันการศึกษา และเป็นสถานที่ผจญภัย แต่ละปีสถาบันการศึกษา แฮร์รี่และเพื่อนๆ ต้องออกผจญภัยเพื่อบรรลุพันธกิจ แต่ละการผจญภัยหรือพันธกิจที่ต้องดำเนินการให้ลุล่วงจึงเป็นเสมือนการเข้าสู่สภาวะใหม่ๆ ผ่านบทเรียนชีวิต ซึ่งแต่ละบทเรียนอาจหมายถึงการสูญเสียชีวิตของผู้เป็นที่รัก ความทุกข์ ความเจ็บปวด หรือการได้เรียนรู้ตนเอง การเรียนรู้ถึงความสัมพันธ์ มิตรภาพ ความรัก ความไว้วางใจ สิ่งที่น่าสนใจคือ พันธกิจในช่วงท้ายๆ ยิ่งมีความยากลำบากและต้องอาศัยบทเรียนชีวิตมากมายมาเป็นฐานทุนชีวิต หรือฐานทรัพยากรเพื่อฟันฝ่าและบรรลุพันธกิจที่ยากที่สุด คือการเผชิญหน้ากับความตาย และท้ายที่สุดดังที่หลายคนได้ทราบ เรื่องราวการผจญภัยของแฮร์รี่ก็สามารถจบลงได้ด้วยการนำสันติสุขกลับคืนสู่สังคมและคืนสู่ชีวิตตนเองด้วยในที่สุด

ความหมายที่ซ่อนเร้นคือ ปฏิกิริยาที่เรามีต่ออุปสรรคภายนอก แท้จริงก็คือ ภาพสะท้อนจากอุปสรรค อำนาจชั่วร้ายที่อยู่ภายในตัวเรานั่นเอง

เราแต่ละคนต่างล้วนเป็นวีรบุรุษ วีรสตรี ด้วยกันทั้งสิ้นในแบบของเราเอง เรื่องราวชีวิตของเราแต่ละคนต่างมีความเข้มข้นไม่แตกต่างจากเรื่องราวของคนอื่นๆ เพราะทุกชีวิตต่างสามารถมีประเด็นแก่นแกนเรื่องราวชีวิตในแบบเดียวกัน คือการค้นหาและรู้จักตนเอง กระนั้นพันธกิจนี้มีราคาที่ต้องจ่าย นั่นคือการอุทิศตนเอง ซึ่งหมายถึงการยอมมอบกาย มอบใจ มอบสติปัญญา ให้กับพันธกิจดังกล่าว ซึ่งถือเป็นเรื่องสำคัญของทุกชีวิต เพราะหากเราไม่รู้จักตนเอง การดำเนินชีวิตก็จะเป็นตามแรงกระตุ้นของสิ่งภายนอกและมุมมองของโลกภายใน อุปสรรคภายในตัว ความกลัว ความโกรธ ความหลง ตัวเอกของภาพยนตร์ที่มีชื่อเสียง สตาร์วอร์ส คือ อนาคิน หรือดาร์ท เวเดอร์ เป็นตัวเอกที่เริ่มต้นชีวิตในฐานะผู้นำการเปลี่ยนแปลงและแวดล้อมด้วยเพื่อน อาจารย์ฝ่ายเทพ แต่ด้วยความกลัวต่อการสูญเสีย การถูกล่อลวง การพ่ายแพ้ต่ออำนาจฝ่ายต่ำ อนาคินก็กลับกลายเป็นดาร์ท เวเดอร์ ผู้ชั่วร้าย เรื่องราวของตัวเอกผู้นี้จึงมีเส้นทางของวีรบุรุษที่ผ่านการเรียนรู้ การเปลี่ยนแปลงสภาพใหม่ และสิ่งที่เปลี่ยนแปลงคืนสู่คนรอบข้าง เพียงแต่ในทิศทางตรงข้ามกับตัวเอกทั่วไปที่คุ้นเคย เพียงเพราะการยอมสวามิภักดิ์ต่ออำนาจชั่วร้ายที่อยู่ภายนอกและอยู่ภายในตนเอง

การอุทิศตนเองในเส้นทางการเป็นวีรบุรุษ วีรสตรี เรียกร้องคุณธรรมภายในตัวเราให้ตื่นและทำงาน ดังเช่นความกล้าหาญ ความศรัทธา การทุ่มเทเสียสละ ซึ่งหมายถึงการต้องฝ่าด่านสำคัญ คือ ความกลัว ความลังเลสงสัย และที่สำคัญคือ ความไม่รู้ ความโง่เขลา สิ่งที่น่าสนใจคือทั้งอุปสรรคและคุณธรรมที่อยู่ภายในตัวเราต่างเป็นเสมือนสองด้านในเหรียญเดียวกัน ความกลัวกับความกล้าหาญ ความศรัทธากับความลังเลสงสัย ความหลงกับความตื่นรู้

ในแต่ละขั้นตอนของชีวิตจึงประกอบด้วยเรื่องราวย่อยๆ และเรื่องราวย่อยๆ เหล่านี้สามารถเป็นเหตุการณ์เล็กๆ ที่เกิดขึ้นประจำวัน เรื่องราวเหล่านี้อาจมีความสำคัญอย่างมากในฐานะจุดเปลี่ยน หรืออาจเป็นรากฐานสำคัญของเรื่องราวอันยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นตามมา การดำเนินชีวิตในแต่ละวันของเราจึงมีความสำคัญอย่างมากในฐานะส่วนหนึ่งของเรื่องราวชีวิตทั้งหมด

ท้ายที่สุด เราทุกคนจึงต่างต้องตรวจสอบตนเองในแต่ละวันว่า วันนี้เรากำลังทำอะไรอยู่ เพื่ออะไร และอย่างไร สอดคล้องสัมพันธ์กับเส้นทางชีวิตวีรบุรุษ วีรสตรี ในแบบของเราหรือไม่ อย่างไร