น้ำท่วมหาดใหญ่ล่ม ฝนประวัติศาสตร์และระบบราชการที่ไม่รองรับภัย

ธรรมชาติรุนแรงที่สุดในรอบ 300 ปี และคำเตือนที่ถูกปล่อยทิ้ง

ย่านเศรษฐกิจสำคัญของภาคใต้ต้องจมน้ำเป็นครั้งประวัติศาสตร์ เมื่อฝนสะสมในอำเภอหาดใหญ่ทะลุ 630 มิลลิเมตรภายในสามวัน ปริมาณฝนที่นักวิชาการวิเคราะห์ว่าหนักที่สุดในรอบ 300 ปี และมากกว่าวิกฤตปี 2553 ถึง สองเท่า ข้อมูลเชิงคณิตศาสตร์และสถิติชี้ชัดว่านี่ไม่ใช่เหตุการณ์ปกติ แต่เป็นปรากฏการณ์ “ฝนสุดขั้ว” จากความผันผวนสภาพภูมิอากาศโลก ซึ่งเพิ่มโอกาสเกิด “แม่น้ำบนฟ้า” กระหน่ำซ้ำรุนแรงในพื้นที่ลุ่มน้ำเชิงเขาอย่างหาดใหญ่

แม้ธรรมชาติจะโหมหนักเพียงใด แต่ระบบเตือนภัยกลับทำงานได้ตามหลักการ ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติคาดการณ์ฝนล่วงหน้าตั้งแต่วันที่ 17 พฤศจิกายน พร้อมส่งสัญญาณเตือนรวม 99 ครั้ง โดยมีการเตือนเฉพาะพื้นที่หาดใหญ่ถึง 7 ครั้ง เป็นข้อมูลแม่นยำในระดับ “ใช้ได้ทันที” สำหรับการเตรียมการอพยพ การจัดกำลังสนับสนุน และการเปิดแผนเผชิญเหตุของจังหวัด ชี้ชัดว่าปัจจัยด้านข้อมูลไม่ใช่อุปสรรคในการจัดการเหตุการณ์ครั้งนี้

แต่คำถามที่ยังคงมีน้ำหนักและสะเทือนใจ คือคำถามของ รศ.ดร.เสรี ศุภราทิตย์ ที่ตั้งไว้ชัดเจนว่า เมื่อรู้ข้อมูลล่วงหน้าเหมือน “ข้าศึกกำลังบุก” เหตุใดจึงไม่มีการเคลื่อนกำลัง ไม่มีการแจ้งเตือนเชิงรุก ไม่มีคำสั่งอพยพก่อนน้ำถึงระดับวิกฤต และเหตุใดผู้คนจึงพบว่าระดับน้ำสูงขึ้นถึง 2 เมตร ในเวลาไม่กี่ชั่วโมงโดยไม่มีการเตรียมพร้อมรองรับ การรับรู้ล่วงหน้าจึงกลายเป็นเพียง “ข้อมูลที่ถูกปล่อยทิ้ง” ไม่ใช่เครื่องมือหยุดยั้งความเสียหายที่ควรจะลดทอนได้มากกว่านี้

ความล้มเหลวเชิงสถาบัน: แผนมีอยู่แต่ไม่เคยถูกใช้

ขณะที่หลายฝ่ายมองว่านี่คือภัยจากธรรมชาติ นักวิชาการด้านรัฐศาสตร์อย่าง รศ.ดร.พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต กลับชี้ชัดว่า สาเหตุสำคัญของความเสียหายครั้งนี้คือ “ความล้มเหลวเชิงสถาบัน” ของรัฐไทยอย่างเด่นชัดที่สุด การไม่ใช้แผนบัญชาการเหตุการณ์ (Incident Command System–ICS) การขาดระบบ “one command–one message” และการที่แผนเตรียมความพร้อมเป็นเพียงเอกสารวางอยู่ในแฟ้ม ล้วนสะท้อนว่าระบบราชการไทยไม่สามารถเปลี่ยนแผนให้เป็นการปฏิบัติได้แม้ยามวิกฤต

นอกจากนี้ รัฐไทยยังติดกับดัก “PR State” หรือรัฐประชาสัมพันธ์ ที่ให้คุณค่าภาพลักษณ์มากกว่าประสิทธิภาพของการบริหารเหตุการณ์จริง ภาพนายกรัฐมนตรีกำลังผัดข้าวกลายเป็นสัญลักษณ์ของการจัดการภัยพิบัติ ทั้งที่สิ่งที่ประชาชนต้องการคือการปฏิบัติการที่มีระบบ สนามปฏิบัติการที่ประสานกันจริง และแผนที่นำมาใช้อย่างครบขั้นตอน ไม่ใช่ภาพที่สร้างเพื่อสื่อสารความตั้งใจ

ความล้มเหลวที่ถูกวิพากษ์หนักที่สุด คือการสั่งอพยพประชาชนโดยไม่มีการจัดเตรียม “ปลายทาง” ไว้อย่างเพียงพอ ไม่มีจุดพักพิงที่พร้อม อาหาร น้ำสะอาด ห้องน้ำ แพทย์ หรือระบบคุ้มครองทรัพย์สิน ทำให้ผู้คนต้องเผชิญความเสี่ยงใหม่เพิ่มขึ้น แม้ตั้งใจจะหนีความเสี่ยงเดิม ดร.พิชายจึงระบุว่านี่คือ “ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง” ที่รัฐเป็นผู้ผลิตขึ้นโดยตรง ซึ่งเป็นปัญหาที่ลึกกว่าความผิดพลาดเฉพาะหน้า เพราะสะท้อนการออกแบบระบบ

โครงสร้างรวมศูนย์ ความล่าช้าในพื้นที่ ข้อจำกัดการระบายน้ำ

ความเสียหายครั้งนี้ยังสะท้อนปัญหาในโครงสร้างราชการแบบรวมศูนย์อำนาจอย่างรุนแรง เมื่อคำเตือนถูกส่งลงพื้นที่ หน่วยงานท้องถิ่นกลับ ไม่มีคำตอบกลับขึ้นมา ว่าสถานการณ์ “เอาอยู่หรือไม่อยู่” ต้องการกำลังเสริมหรือไม่ ต้องการเรือ รถ หรืออุปกรณ์เร่งด่วนใด จุดนี้เองที่ ดร.เสรีมองว่าเป็นปัญหาเชิงระบบ ท้องถิ่นไม่สามารถบัญชาการได้เต็มที่ และชั้นการสั่งการหลายระดับทำให้ข้อมูลไม่ไหลกลับสู่ศูนย์กลางอย่างทันท่วงที

บทบาทผู้ว่าราชการจังหวัดจึงถูกตั้งคำถาม เมื่อผู้ว่าฯ คนเดิมที่รู้จักพื้นที่ดีถูกโยกย้ายก่อนเกิดเหตุการณ์ ขณะที่ผู้ว่าฯ คนใหม่ซึ่งเพิ่งมารับตำแหน่งขาดประสบการณ์ในพื้นที่ การออกแบบว่า “จังหวัดคือผู้บัญชาการเหตุการณ์” จะใช้ได้ก็ต่อเมื่อผู้บัญชาการมีความรู้เชิงพื้นที่และความเชื่อมโยงกับกลไกท้องถิ่น แต่โครงสร้างราชการและระบบอุปถัมภ์ทำให้การแต่งตั้งไม่สอดคล้องกับความต้องการเชิงวิชาชีพ

ด้านสภาพน้ำท่วมเองก็ไม่ง่ายต่อการจัดการ ปริมาณน้ำสะสมในระบบมีมากถึง 1,000–1,500 ล้านลูกบาศก์เมตร เทียบเท่าเขื่อนขนาดกลางเต็มทั้งเขื่อน ความสามารถในการระบายผ่านคลอง ร.1 และคลองภูตะเภารวมกันได้เพียง 155 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อวัน ทำให้การระบายน้ำต้องใช้เวลาประมาณ 10 วัน ในสภาวะปกติ แต่ช่วงนี้กลับเป็นช่วง น้ำทะเลหนุนสูง ต่อเนื่องถึงวันที่ 28–29 พฤศจิกายน และอีกระลอกในช่วง 4–11 ธันวาคม ทำให้การระบายน้ำยิ่งล่าช้า คาดว่าระดับน้ำอาจลดลงจนเข้าสู่ภาวะปกติไม่ก่อน กลางเดือนธันวาคม ซึ่งขัดกับความเชื่อเดิมว่าหาดใหญ่ “มาเร็วไปเร็ว”

ในบริบทเช่นนี้ การประกาศใช้ พ.ร.ก.ฉุกเฉิน จึงถูกตั้งคำถาม เพราะ พ.ร.บ.ป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) สามารถใช้จัดการสถานการณ์ได้ หากมีการปฏิบัติตามแผนอย่างจริงจัง นักวิชาการจำนวนมากมองว่าการเลือกใช้กฎหมายพิเศษสะท้อนถึง “ความไม่เชื่อมั่นในกลไกปกติ” ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเมืองแบบบ้านใหญ่และระบบอุปถัมภ์มากกว่าความจำเป็นทางวิชาการ

วิกฤตหาดใหญ่ไม่ใช่เพียงผลของฝนสุดขั้ว แต่สะท้อนปัญหาเชิงระบบของรัฐไทย ตั้งแต่การไม่ใช้แผน การรวมศูนย์ การแต่งตั้งที่ไร้ความเชี่ยวชาญ จนถึงการสั่งอพยพไร้ปลายทาง หากไม่ปฏิรูปเชิงสถาบัน วิกฤตจะเกิดซ้ำรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ

ที่มา : รายการคมชัดลึก (คลิ๊กชม)
เรียบเรียง : อมรเดช ชูสุวรรณ บรรณาธิการข่าวการเมือง