วัฒนธรรมที่แตกต่าง เลือกทางใด

โดย...ดร.อัจฉรา จุ้ยเจริญ

ด้วยวิวัฒนาการของเทคโนโลยี การสื่อสาร การเดินทางข้ามประเทศที่สะดวกรวดเร็วมากขึ้น ความเป็นโลกาภิวัตน์ ทำให้เราปฏิเสธไม่ได้ว่าความเปลี่ยนแปลงต่างๆ ได้เกิดขึ้นรอบๆ ตัวเรา การเดินทางท่องเที่ยวไปในต่างประเทศสะดวกสบายมากขึ้น หรือแม้แต่ด้านความเป็นอยู่เพื่อนบ้านที่บ้านอยู่ติดกัน จากที่เคยเป็นคนไทยด้วยกัน อาจมีชาวต่างชาติต่างวัฒนธรรมมาเป็นเพื่อนบ้านเราในวันข้างหน้าก็เป็นได้

ในหนังสือเรื่องการสื่อสารข้ามวัฒนธรรมเล่มหนึ่งที่ดิฉันเคยอ่าน ระบุว่า สมองของคนเราเป็นระบบเปิด หมายความว่าเราสามารถเรียนรู้และทำความเข้าใจวัฒนธรรมที่แตกต่างได้เสมอ เพียงแต่เราเลือกที่จะทำหรือไม่ และอุปสรรคที่ทำให้เรามักถอยหนี เลือกที่จะไม่คบหากับผู้ที่แตกต่างกัน มีเหตุผลมาจากปัจจัยหลายด้าน ขอยกตัวอย่างวันนี้เพียงสองข้อ

ข้อแรก มาจากการมองแบบเหมารวม (Stereotype) นั่นเป็นเพราะโดยธรรมชาติสมองคนเรามีความต้องการที่จัดหมวดหมู่ เพื่อให้เกิดความชัดเจน ตัวอย่างมุมมองแบบนี้ เช่น “พวกผู้หญิงขี้งอน” หรือ “ลูกค้าฝรั่งชอบเรียกร้องมากไป” ซึ่งเป็นการเหมารวมจากประสบการณ์ที่เราได้รับ ที่อาจไม่จริงเสมอไป การมองแบบเหมารวม อาจกลายเป็นอุปสรรคต่อผลิตภาพหรือความคืบหน้าได้ เช่น ในอดีตผู้หญิงได้รับการมองแบบเหมารวมว่ามีหน้าที่ดูแลงานบ้าน ส่งผลให้ผู้หญิงในอดีตก้าวหน้าในการงานได้ช้ากว่าผู้ชาย

ข้อสอง ความเชื่อที่ว่าขนบธรรมเนียมหรือชนชาติของเราดีกว่าของชนชาติอื่น (Ethnocentrism) เช่น เมื่อเราเข้าไปในภัตตาคาร พนักงานในบางวัฒนธรรมก็จะค่อยๆ วางอุปกรณ์การรับประทานอาหารอย่างนิ่มนวล บางวัฒนธรรมก็วางอย่างรีบเร่ง ส่งเสียงดัง หากเรามาจากวัฒนธรรมแรก ก็จะตัดสินทันทีว่าแบบที่สองนั้นไม่เต็มใจให้บริการ หากเรามาจากวัฒนธรรมแบบที่สอง ก็จะมองว่าการวางอุปกรณ์อย่างนิ่มนวลนั้นแสดงถึงความไม่กระตือรือร้น

เมื่อเผชิญกับวัฒนธรรมที่แตกต่าง เรามีทางเลือก คือ ถอยหนี หรือเลือกที่จะเรียนรู้และรับมือในการเรียนรู้นั้นเราทำได้ทั้งสองรูปแบบ คือ หนึ่งเรียนรู้วัฒนธรรมหนึ่งๆ อย่างลึกซึ้ง ศึกษาค่านิยม ความเชื่อของคนในวัฒนธรรมนั้น เมื่อเกิดความเข้าใจ ก็จะทำให้ “อยากพูดคุย” ไม่ใช่ “ต้องพูดคุย” เพื่อให้เกิดความเข้าใจกันที่ดีขึ้น

สอง คือ เรียนรู้วัฒนธรรมที่เป็นที่ยอมรับในสากล นั่นคือเป็นแนวทางปฏิบัติที่ทุกๆ วัฒนธรรมมีคล้ายๆ กัน

ไม่ว่าจะเป็นประเทศหรือชนชาติใด เช่น การทักทายพร้อมรอยยิ้มและขอบคุณ เมื่อผู้อื่นทำสิ่งดีๆ ให้กับเรา