มาบตาพุดยังไม่จบ เขตควบคุมมลพิษจะตามมา

...วิโรจน์ พูนสุวรรณ

คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติไม่ประสงค์ที่จะอุทธรณ์คำพิพากษาของศาลในคดีที่ชาวบ้านฟ้อง แต่เลือกที่จะประกาศให้มาบตาพุดเป็นเขตควบคุมมลพิษตามที่ชาวบ้านต้องการ โดยได้ออกประกาศเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 พ.ค. 2552 การตัดสินในคดีนี้เกิดขึ้นก่อนที่จะมีการฟ้องร้องในอีกคดีหนึ่งเรื่องไม่ปฏิบัติตามรัฐธรรมนูญ ที่ทำให้มีการหยุดการดำเนินงานใน 76 โครงการเมื่อเดือนก.ย.ปีที่แล้ว

มาตรา 59 ของพ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ให้อำนาจคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ที่จะประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นกฎหมาย กำหนดให้ท้องที่ใดเป็นเขตควบคุมมลพิษ เพื่อดำเนินการควบคุม ลด หรือขจัดมลพิษได้ โดยท้องที่นั้นต้องเป็นท้องที่ที่ประสบปัญหามลพิษ ซึ่งมีแนวโน้มที่จะร้ายแรงถึงขนาดเป็นอันตรายต่อสุขภาพของประชาชน หรืออาจก่อให้เกิดผลกระทบเสียหายต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อม

ตามปกติการควบคุมมลพิษของอุตสาหกรรมประเภทต่างๆ เป็นไปตามประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่รัฐมนตรีลงนามอยู่แล้ว เช่น ประกาศเรื่องกำหนดมาตรฐานควบคุมการปล่อยทิ้งอากาศเสียจากโรงไฟฟ้า แต่เมื่อท้องที่ใดถูกประกาศให้เป็นเขตควบคุมมลพิษ ผู้ว่าราชการจังหวัดในท้องที่นั้นจะมีอำนาจกำหนดมาตรฐานพิเศษควบคุมมลพิษให้สูงขึ้นไปกว่ามาตรฐานปกติที่รัฐมนตรีกำหนด แต่ทั้งมาตรฐานปกติและมาตรฐานพิเศษ ถ้าโรงงานไม่ปฏิบัติตามก็อาจถูกสั่งปิดหรือพักใช้ หรือถูกเพิกถอนใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงานได้

มาตรการพิเศษเป็นมาตรการในอนาคต : ภาครัฐทราบดีว่าถ้าขืนออกมาตรการพิเศษเขตควบคุมมลพิษมาตอนนี้ ในขณะที่โครงการที่มาบตาพุดยังหยุดกิจการอยู่ ก็จะสร้างความเดือดร้อนให้นักลงทุนเพิ่มขึ้นไปอีก จึงชะลอการออกประกาศไว้ก่อน ซึ่งก็น่าลำบากใจแทน เพราะเหมือนเดินไต่เส้นลวด ต้องดำรงความสมดุลให้ดี ไหนจะต้องปกปักรักษาสุขภาพของประชาชน ไหนจะต้องรักษาไว้ซึ่งบรรยากาศที่ดีในการลงทุน

แต่ในที่สุดเมื่อแก้ปัญหามาบตาพุดได้แล้ว รัฐบาลก็หนีไม่พ้นที่จะต้องออกมาตรฐานพิเศษเป็นกฎหมาย หรืออาจต้องออกเป็นกฎหมายเร็วขึ้น หากถูกเอ็นจีโอฟ้องร้องให้เร่งดำเนินการ

ส่วนในแง่เจ้าของโครงการก็อาจต้องเสียค่าใช้จ่ายเพิ่ม หากมาตรฐานพิเศษที่ประกาศออกมาทำให้โรงงานต้องปรับปรุงแก้ไขระบบควบคุมมลพิษที่มีอยู่ หรือหนักไปกว่านั้นคือต้องลงทุนติดตั้งเครื่องมือหรืออุปกรณ์ในการควบคุมมลพิษใหม่ เงินลงทุนที่เพิ่มมากขึ้นก็จะมีผลโดยตรงกับผู้ถือหุ้นและธนาคารผู้จัดหาเงินทุน แต่ตราบใดที่ยังไม่ประกาศมาตรฐานพิเศษ ตราบนั้นก็กะประมาณได้ยากว่าต้องใช้เงินลงทุนเพิ่มหรือไม่ และถ้าต้องใช้งบลงทุนเพิ่มจะเป็นจำนวนเงินเท่าใด

แต่ที่ง่ายขึ้นมาหน่อยคือแผนปฏิบัติการระดับจังหวัดเพื่อลดมลพิษในเขตควบคุมมลพิษโดยเฉพาะ ที่จัดทำโดยคณะกรรมการของจังหวัด แผนนี้จะระบุรายละเอียดจำนวนของแหล่งกำเนิดมลพิษ ประเภท และขนาด สภาพของมลพิษ ความรุนแรงของสภาพปัญหา และมาตรการที่เหมาะสำหรับการลดมลพิษในเขตควบคุมมลพิษนั้น

ในขณะที่มาตรฐานพิเศษสำหรับเขตควบคุมมลพิษ เป็นเรื่องที่บริษัทเจ้าของโครงการต้องปฏิบัติตาม แผนปฏิบัติการระดับจังหวัดกลับเป็นเรื่องของหน่วยงานรัฐที่จะลงทุนในโครงการต่างๆ เพื่อลดมลพิษให้แก่ชุมชน

แผนปฏิบัติการลดมลพิษ : แผนปฏิบัติการสำหรับเขตควบคุมมลพิษมาบตาพุดนี้ได้จัดทำขึ้นแล้ว และพร้อมที่จะลงมือปฏิบัติการตามแผน โดยเงินงบประมาณตามแผนได้มาจากเงินงบประมาณแผ่นดินประจำปี และงบกระตุ้นเศรษฐกิจรอบสองไทยเข้มแข็ง

แผนปฏิบัติการระดับจังหวัดนี้ระบุว่า มีโรงงานทั้งหมด 1,700 แห่ง ที่ถือได้ว่าเป็นทั้งแหล่งกำเนิดมลพิษ และเป็นศูนย์กลางการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศ แผนยังพูดถึงการไหลบ่าเข้ามาในตัวจังหวัดของแรงงานจากจังหวัดอื่นๆ เพื่อใช้ประโยชน์จากการจ้างงานในโรงงานอย่างเต็มที่ ทำให้โครงสร้างพื้นฐานของท้องถิ่น เช่น โรงพยาบาล หรือสถานบริการสาธารณะอื่นๆ ที่ออกแบบมาสำหรับคนน้อยกว่านี้ต้องรับภาระเพิ่มขึ้น

คุณภาพของแหล่งน้ำบางแห่งลดลง มีมลพิษทางกายภาพ สารเคมี และความสกปรก มีแบคทีเรียเกินค่ามาตรฐานที่กำหนด มาตรการแก้ไขจึงมีทั้งการตรวจตราโรงงานและการบังคับใช้กฎหมายที่เข้มงวดมากขึ้นเกี่ยวกับการปล่อยของเสียสู่แหล่งน้ำ การปรับปรุงแก้ไขระบบบำบัดน้ำเสียรวมของชุมชนให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น การติดตั้งเครื่องเติมออกซิเจนให้แก่แหล่งน้ำ และการสร้างเครือข่ายในชุมชนเพื่อเป็นหูเป็นตาให้หน่วยงานรัฐในการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม

ระบบการจัดเก็บและกำจัดขยะและสิ่งปฏิกูลเป็นอีกโครงการหนึ่งที่หน่วยงานระดับชุมชนสามารถทำได้ในเขตควบคุมมลพิษ

สถานีตรวจคุณภาพอากาศ : แม้ว่าจะมีรายงานว่าประชาชนในพื้นที่เป็นโรคทางเดินหายใจในอัตราที่สูง แต่สถานีตรวจวัดคุณภาพอากาศหลายแห่งในจังหวัดในช่วง 3 ปี ตั้งแต่ปี 25502552 ก็ระบุตรงกันว่า ก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ ก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์ และก๊าซคาร์บอนมอนอกไซด์อยู่ในค่ามาตรฐาน ส่วนก๊าซโอโซนและฝุ่นที่มีขนาดเล็กกว่า 10 ไมครอน เกินมาตรฐานเป็นบางครั้ง

แต่สำหรับคุณภาพอากาศในนิคมอุตสาหกรรมมาบตาพุดกลับพบว่า จำนวนปล่องระบายมลสารรวม 267 ปล่อง จากโรงงานรวมทั้งสิ้น 64 โรงงาน เมื่อแหล่งกำเนิดมลพิษเหล่านี้ทุกแหล่งระบายมลสารทางอากาศออกมาในอัตราสูงสุดตามค่าที่ได้รับอนุญาตให้ระบายได้จากการอนุมัติรายงานผลกระทบสิ่งแวดล้อม โดยระบายออกมาพร้อมๆ กัน จะมีผลทำให้ค่าความเข้มข้นของก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ ก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์สูงกว่าค่ามาตรฐานของคุณภาพในบรรยากาศเป็นปัญหามลพิษทางอากาศ

ในปี 2548 กลุ่มกรีนพีซเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้ทำการตรวจคุณภาพอากาศในนิคมอุตสาหกรรมมาบตาพุด พบว่ามีสารอินทรีย์ระเหยง่ายที่ก่อให้เกิดมะเร็ง คือ สารไวนิลคลอไรด์ สารไดคลอโรอีเทล สารคลอโรฟอร์ม เกินกว่าระดับที่จะยอมรับได้ในประเทศสหรัฐอเมริกาไปมาก จนถึงขั้นทำให้คุณภาพอากาศที่มาบตาพุดวิกฤตหนัก

คุณภาพอากาศที่เสื่อมโทรมในมาบตาพุดนี้ทำให้เห็นได้ชัดว่ามาตรฐานพิเศษของเขตควบคุมมลพิษ จำเป็นต้องออกมาเป็นกฎหมายใหม่อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยผ่านทางผู้ว่าราชการจังหวัด จะช้าหรือเร็วเท่านั้น ผู้ว่าราชการจังหวัดเพียงแต่รอไฟเขียวจากส่วนกลางก็จะดำเนินการออกกฎหมายได้

สิ่งที่หน่วยราชการท้องถิ่นจะพอทำได้ตามกำลังความสามารถของตน และได้ทำแล้วในเรื่องเขตควบคุมมลพิษโดยเฉพาะในประเด็นมลพิษทางอากาศ คือ การกำหนดงบประมาณไว้ในแผนปฏิบัติการสำหรับปีงบประมาณ 25532555 เพื่อสร้างระบบเตือนภัยเมื่อมลพิษในอากาศสูงเกินขนาด การซื้ออุปกรณ์ตรวจวัดสารอินทรีย์ระเหยง่ายทั้งระบบติดตั้งและระบบเคลื่อนที่ การติดตั้งระบบสื่อสารและการกระจายข่าวในยามฉุกเฉินให้ชุมชนได้รับรู้และหลีกหนีจากอุบัติภัยได้ทันท่วงที