ล้วงลึกหอฝิ่น พิพิธภัณฑ์ฝิ่นครบวงจรที่เชียงแสน

หอฝิ่น อุทยานสามเหลี่ยมทองคำ ศูนย์ข้อมูลเพื่อการค้นคว้าวิจัยและการศึกษาต่อเนื่อง ในหัวข้อฝิ่น สารสกัดจากฝิ่นในรูปแบบต่างๆ และยาเสพติดชนิดอื่นๆ ฝิ่นเคยแสดงพิษสงรุนแรงถึงกับเกิดสงครามฝิ่นระหว่างจีนกับอังกฤษ เมื่อฝ่ายหลังบังคับให้จีนเปิดประเทศให้ค้าฝิ่นอย่างเสรี จากนั้นคนจีนติดฝิ่นนับสิบล้านคน เศรษฐกิจจีนย่อยยับ จนกระะทั่งราชวงศ์แมนจูก็ตกในภาวะล่มสลาย

ฝิ่นถูกค้นพบที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ 7,000 ปีมาแล้ว แต่อำนาจและอิทธิพลสารพิษชนิดนี้ยังคงอยู่ แม้ว่าจะถูกจำกัด และสกัดโดยวิธีการต่างๆ ก็ตาม เพราะสารจากฝิ่นมีทั้งคุณและโทษ ที่เรียกว่าดาบ 2 คม คือเป็นส่วนของยารักษาโรคก็ได้ เป็นยาเสพติดก็ได้ จึงมีหลายประเทศให้ปลูกฝิ่นถูกกฎหมาย แต่หลายประเทศถือว่าการครอบครองฝิ่นผิดกฎหมาย

เรื่องที่เขียนวันนี้เป็นข้อมูลจากเอกสารหอฝิ่น และจากเอกสารชุดการเรียนรู้เปิดประตูสู่เมืองพิพิธภัณฑ์เชียงแสน หน่วยการเรียนรู้ที่ 5 พิพิธภัณฑ์บ้านฝิ่นและหอฝิ่นอุทยานสามเหลี่ยมทองคำ ตามโครงการพัฒนาความรู้เพื่อจัดงานมหกรรมเมืองพิพิธภัณฑ์เชียงแสน :ปาเจียงแสนปิ๊กบ้าน สนับสนุนโดยศูนย์
มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) และจากเห็นด้วยตา

ข้อมูลเบื้องต้นจากเจ้าหน้าที่ว่าฝิ่นในโลกนี้มีถึง 250 ชนิด จำนวน 23 สายพันธุ์ พื้นที่จะปลูกได้ดีต้องเป็นที่สูง เช่น ม่อนแจ่ม และดอยอินทนนท์ และสามเหลี่ยมทองคำ ส่วนคำว่าสามเหลี่ยมทองคำนั้น เป็นคำที่เจ้าหน้าที่ระดับกลางของรัฐบาลสหรัฐอเมริกา เริ่มใช้เป็นครั้งแรกใน พ.ศ. 2514

ส่วนประเทศที่ปลูกฝิ่นติดอันดับโลก ได้แก่ อัฟกานิสถาน ปากีสถาน เมียนมา สปป.ลาว รัฐฉาน และไทยแลนด์ สถิติ พ.ศ. 2511 อัฟกานิสถาน ผลิตได้ปีละ 5,800 เมตริกตันเมียนมา 610 เมตริกตัน สปป.ลาว 27 เมตริกตัน ไทยแลนด์ 2 เมตริกตัน โคลอมเบีย 9 เมตริกตัน เม็กซิโก 305 เมตริกตัน

ประเทศที่อนุญาตให้ปลูกโดยไม่ผิดกฎหมาย ได้แก่ อินเดีย ตุรกี ทัสมาเนีย ออสเตรเลีย

ส่วนที่ไทยแลนด์ติดอันดับประเทศปลูกฝิ่นมากในโลกนั้น แต่กลายเป็นประเทศปลอดการปลูกฝิ่นเมื่อ พ.ศ. 2547 ผลจากความพยายามเปลี่ยนความคิดปลูกฝิ่น ของชาวเขาโดยมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง และจากพระมหากรุณาธิคุณในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ทรงแนะนำชาวเขาปลูกพืชเศรษฐกิจอื่นทดแทนอย่างได้ผล

หอฝิ่นแห่งนี้ สร้างขึ้น พ.ศ. 2537 โดยมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ที่บ้านสบรวก บนเนื่อที่ 250 ไร่ โดยได้รับความร่วมมือจากพิพิธภัณฑสถานชั้นนำของโลก ห้องสมุดมหาวิทยาลัยคอร์แนล สำนักข่าวรอยเตอร์ส และรัฐบาลต่างประเทศการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย ที่สนับสนุนเงินกู้จากประเทศญี่ปุ่น ผ่านกองทุนความร่วมมือทางด้านเศรษฐกิจระหว่างประเทศ (OECF) ปัจจุบันคือ Japan Bridge Engineering Center เพื่อการก่อสร้างและตกแต่งเป็นเงินในขณะนั้น 95 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 358 ล้านบาท

ส่วนภาพต่างๆ และระบบแสงสี อุปกรณ์การแสดงต่างๆ นั้นได้รับการสนับสนุนโดยทีมงานศึกษาวิจัยของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง เนื้อหาในหอฝิ่นจัดทำเพื่อให้เรียนรู้ร่วมกันทั้งชาวไทยและต่างชาติ ถึงประวัติศาสตร์และพัฒนาการของฝิ่น ตลอดถึงสารเสพติดที่ได้จากฝิ่นสงครามฝิ่น และขบวนการค้าที่ซุกซ่อนอยู่ทั่วทุกมุมโลก

การเข้าชมหอฝิ่น ต้องเดินผ่านอุโมงค์มุข อุโมงค์แห่งกาลเวลา ที่มืดสนิท ดูลึกลับที่มีความยาว 137 เมตร อุโมงค์นี้เกิดขึ้นจากการเจาะภูเขาทะลุออกไป อีกด้านหนึ่ง ตามแนวกำแพงในอุโมงค์จะเห็นภาพ พิษภัยของฝิ่น ที่ศิลปินจำลองด้วยงานปั้นนูนต่ำของผู้ติดฝิ่นที่มีอาการต่างๆ ที่น่าสะพรึงกลัว พ้นอุโมงค์จะพบพื้นที่กว้าง สว่าง และทุ่งฝิ่นจำลอง และเข้าห้องฟังสรุปเรื่องฝิ่นจาก VTR เป็นเวลา 7 นาที จากนั้นก็เข้าสู่กลิ่นอายของฝิ่นที่แสดงออกมาทั้งสงครามและการค้า รวมทั้งอิทธิพลจากจักรวรรดิยุโรปสู่เอเชีย วัฒนธรรมการดื่มชาของชาวอังกฤษ

จากนั้นจึงเดินทางเข้าสู่เรือสินค้าของยุโรปที่ออกเดินทางจากอังกฤษมาอินเดีย พร้อมทั้งชมโรงงานฝิ่นในอินเดีย เรือบรรทุกสินค้าจะหยุดพักที่เมืองสิงคโปร์ เพื่อเติมเสบียงและขนถ่ายสินค้าบางส่วนลงเรือขนาดเล็ก สู่ท่าเรือท้องถิ่นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น เมืองสงขลา และจันทบุรี เมืองสิงคโปร์จึงกลายเป็นศูนย์กลางการค้าระหว่างอินเดียและจีน ก่อนที่จะรวมการเดินทางราวติดปีกของฝิ่นมาสู่ประเทศจีนที่ท่าเรืออันเป็นหัวใจของจีนกวางตุ้ง

ส่วนฝิ่นในสยาม (Opium in Siam)เมื่อเข้ามาในห้องนี้จะมีเจดีย์รัตนโกสินทร์ ตั้งอยู่และจะผ่านเข้าประตูเมือง มีการจำลองโรงน้ำชาจีนในเยาวราช โดยมีหุ่นนอนสูบฝิ่นสองคน ความเป็นมาของฝิ่นในสยาม ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1, 2 และ 3 พระราชบัญญัติห้ามค้าฝิ่นและสูบฝิ่นยังคงถูกประกาศใช้อย่างต่อเนื่อง อีกส่วนต่อมาจะจัดแสดงของหายาก เช่น ลูกเป้ง (สำหรับชั่งฝิ่น) กลักยาฝิ่น หมอนหนุน เป็นต้น

ก่อนสิ้นสุดนิทรรศการ ท่านสร้างห้องใต้ดินให้ดูหุ่นผู้ที่ติดยาเสพติดที่มีชะตากรรมเหมือนตกนรกทั้งเป็น เป็นภาพแห่งความจดจำ ก่อนที่จะผ่านเข้าห้องคิดคำนึง เพื่อให้ผู้ชมนำไปคิด เช่น พุทธภาษิต ว่าผู้มีชัยชนะเหนือศัตรูนับพันในสงคราม ไม่อาจนับเป็นผู้ชนะที่สูงส่ง ผู้ชนะ ตนเองได้ต่างหาก จึงเป็นผู้ชนะที่แท้จริง

หรือบททัลมุด ซับบาธ 3 พระคัมภีร์ศาสนายิว ว่า สิ่งใดที่ท่านจงชัง อย่ากระทำกับเพื่อนมนุษย์ นี่คือกฎเพียงข้อเดียว นอกนั้นเป็นเพียงส่วนขยาย