ตำแหน่งดาวหางวีร์ทาเนน

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด 

วันอาทิตย์ที่ 16 ธ.ค. 2561 ดาวหางวีร์ทาเนน ซึ่งเป็นดาวหางรายคาบ โคจรเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดทุกๆ 5 ปีครึ่ง จะผ่านเข้ามาใกล้โลกที่สุดด้วยระยะห่างราว 30 เท่าของระยะทางจากโลกถึงดวงจันทร์ นักดาราศาสตร์คาดว่าดาวหางดวงนี้อาจมีความสว่างถึงระดับที่พอจะเห็นได้ด้วยตาเปล่าจากสถานที่ซึ่งท้องฟ้ามืด ไม่มีแสงไฟหรือแสงจันทร์รบกวน ถึงแม้ว่าดาวหางวีร์ทาเนนจะไม่สว่างถึงขนาดที่คนทั่วไปจะเห็นได้ง่าย แต่ก็เป็นโอกาสดีที่เราจะลองมองหาดาวหางดวงนี้ เนื่องจากนานๆ ครั้งจึงจะมีดาวหางที่สว่างถึงระดับนี้มาให้สังเกตได้จากพื้นโลก

นักดาราศาสตร์จำแนกดาวหางออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ตามคาบการโคจรรอบดวงอาทิตย์ ดาวหางที่มีคาบการโคจรน้อยกว่า 200 ปี จัดอยู่ในกลุ่มของดาวหางรายคาบ (Periodic) หรือดาวหางคาบสั้น มีวงโคจรเป็นวงรีรอบดวงอาทิตย์ อีกกลุ่มหนึ่งเป็นดาวหางที่มีคาบการโคจรมากกว่านั้น หรือไม่สามารถคำนวณคาบการโคจรได้ เนื่องจากรูปร่างของวงโคจรมีความรีสูงมาก ใกล้เคียงพาราโบลา

ดาวหางวีร์ทาเนนมีคาบการโคจรสั้นเพียง 5 ปีครึ่ง จึงอยู่ในกลุ่มของดาวหางรายคาบ มีชื่อในบัญชีดาวหาง ซึ่งจัดทำโดยศูนย์ดาวเคราะห์น้อยของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากลว่า 46P/Wirtanen โดยตัวเลข 46 เป็นลำดับของดาวหางรายคาบในบัญชีดังกล่าว ตัวอักษร P หมายถึงดาวหางรายคาบ ส่วนวีร์ทาเนนเป็นชื่อสามัญที่มาจากชื่อสกุลของผู้ค้นพบ คือ คาร์ล เอ. วีร์ทาเนน นักดาราศาสตร์ชาวอเมริกัน เขาค้นพบดาวหางดวงนี้จากภาพถ่ายของหอดูดาวลิกในรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา เป็นภาพซึ่งถ่ายไว้เมื่อวันที่ 15 ม.ค. ปี ค.ศ. 1948

เราอาจเรียกชื่อดาวหางดวงนี้ว่าวีร์ทาเนนหรือ 46พี ก็ได้ ซึ่งในที่นี้ขอเรียกว่าวีร์ทาเนน บางกรณีดาวหางรายคาบคนละดวงมีชื่อสามัญเหมือนกันเนื่องจากค้นพบโดยคนเดียวกัน เราก็จำเป็นต้องเรียกชื่อตามตัวเลขลำดับในบัญชี เพื่อป้องกันการสับสนกับดาวหางรายคาบดวงอื่น นอกจากนี้ ดาวหางรายคาบบางดวงก็มีชื่อยาวมากและเรียกยาก เนื่องจากค้นพบโดยนักดาราศาสตร์หลายคน เพื่อให้ง่ายเราก็อาจเรียกชื่อตามลำดับในบัญชีแทน

การสังเกตหรือถ่ายภาพดาวหางดวงนี้จากประเทศไทย จำเป็นต้องหาสถานที่ซึ่งท้องฟ้ามืด ยิ่งห่างจากตัวเมืองใหญ่ที่มีแสงไฟฟ้ารบกวนออกไปมากเท่าใดก็ยิ่งดี ท้องฟ้าต้องเปิด ไม่มีเมฆหมอกบดบังบริเวณที่ดาวหางปรากฏอยู่ แสงจากดวงจันทร์ก็เป็นอุปสรรคอย่างหนึ่งเช่นกัน ดังนั้นช่วงวันและเวลาที่สังเกตได้ดีที่สุดจึงเป็นช่วงที่ดาวหางสว่างที่สุดและไม่มีดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าหรือดวงจันทร์ปรากฏเป็นเสี้ยวบางๆ

ช่วงเดือน ธ.ค.และวันที่ดาวหางใกล้โลกที่สุด (16 ธ.ค.) ดาวหางมีตำแหน่งทำมุมอยู่ห่างจากดวงอาทิตย์มาก ทำให้สามารถสังเกตดาวหางวีร์ทาเนนได้ดีโดยไม่มีแสงจากดวงอาทิตย์เป็นอุปสรรค แต่จะมีแสงจันทร์สว่างครึ่งดวงรบกวน เราจึงควรลองสังเกตดาวหางก่อนวันนั้น ซึ่งเป็นช่วงใกล้จันทร์ดับ อยู่ใน 2-3 สัปดาห์แรกของเดือน ธ.ค. ช่วงดังกล่าวดาวหางเคลื่อนจากกลุ่มดาวแม่น้ำ ผ่านกลุ่มดาวซีตัส และเข้าสู่กลุ่มดาววัว

การมองหาดาวหางวีร์ทาเนนโดยใช้แผนที่ดาว ให้เริ่มสังเกตกลุ่มดาวก่อน กลุ่มดาวนายพรานหรือที่เราเรียกว่าดาวเต่า สังเกตเห็นได้ง่ายเนื่องจากมีดาวสว่างหลายดวงเรียงกันเป็นสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่ และมี 3 ดวง

เรียงกันเป็นเส้นตรงตามแนวเข็มขัดของนายพราน (หรือดาวไถของไทย) จากนั้นมองหาดาวในกลุ่มดาวที่อยู่ใกล้เคียง เพื่อใช้เป็นดาวอ้างอิงสำหรับนำทางไปหาดาวหางวีร์ทาเนน

คืนวันที่ 16 ธ.ค. ซึ่งเป็นวันที่ดาวหางใกล้โลกที่สุดด้วยระยะห่าง 11.6 ล้านกิโลเมตร แสงจันทร์จะรบกวนการสังเกตของเราในช่วงก่อนตี 1 อาจทำให้มองเห็นดาวหางได้ยากขึ้นกว่าปกติ แต่ดาวหางมีตำแหน่งอยู่ใกล้กระจุกดาวลูกไก่ในกลุ่มดาววัว จึงง่ายสำหรับการระบุตำแหน่งดาวหางบนท้องฟ้าจริง การสังเกตจะทำได้ง่ายขึ้นหากรอให้ดวงจันทร์ตกลับขอบฟ้าไปก่อน ซึ่งจะเป็นเวลาประมาณตี 1 ครึ่ง แต่ท้องฟ้าจะหมุนไปและทำให้ดาวหางและกลุ่มดาววัวย้ายไปอยู่ทางทิศตะวันตก ถึงเวลานั้น ให้พลิกแผนที่ดาวกลับหัว เมื่อพบกระจุกดาวลูกไก่แล้ว ดาวหางจะอยู่เหนือกระจุกดาวลูกไก่ขึ้นไปเล็กน้อย

นักดาราศาสตร์คาดว่าดาวหางวีร์ทาเนนจะมีขนาดปรากฏของหัวดาวหางหรือโคม่าเป็นดวงใหญ่ราว 2 เท่าของดวงจันทร์เต็มดวง หรืออาจใหญ่กว่า ซึ่งการแผ่กว้างของหัวดาวหางทำให้มีความสว่างพื้นผิวต่ำ การสังเกตดาวหางด้วยตาเปล่าจึงจะทำได้ค่อนข้างยากหากท้องฟ้าไม่มืดพอ กล้องสองตาและกล้องโทรทรรศน์จะช่วยให้เห็นดาวหางได้ง่ายขึ้น ทั้งนี้ต้องหาสถานที่ซึ่งอยู่ห่างจากตัวเมือง และแทบไม่มีแสงไฟฟ้ารบกวน

หลังจากปีนี้ ดาวหางวีร์ทาเนนจะไม่ผ่านเข้าใกล้โลกมากเท่านี้อีกอย่างน้อยก็ภายในระยะ 100 ปีข้างหน้า การคำนวณไปล่วงหน้าหลังจากนั้นหลายร้อยปีจะมีความไม่แน่นอนของตำแหน่งดาวหางเพิ่มมากขึ้นตามระยะเวลา เนื่องจากดาวหางมีการพ่นแก๊สและฝุ่นออกมา เป็นแรงนอกเหนือจากแรงโน้มถ่วงที่กระทำต่อดาวหาง สามารถทำให้ตำแหน่งดาวหางในอวกาศคลาดเคลื่อนไป เราจึงบอกไม่ได้ชัดเจนว่าหลังจากนั้นไปแล้ว ดาวหางจะเข้าใกล้โลกมากเป็นพิเศษเช่นนี้อีกเมื่อใด หรือหากจะคำนวณก็คำนวณได้ แต่ก็เป็นการคาดหมายที่มีความไม่แน่นอนสูง

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (2-9 ธ.ค.)

ท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ เรายังเห็นดาวอังคารเป็นดาวสว่างอยู่สูงบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ โดยมีตำแหน่งอยู่ในกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ คืนวันศุกร์ที่ 7 ธ.ค. ดาวอังคารจะผ่านใกล้ดาวเนปจูน ซึ่งไม่สามารถเห็นได้ด้วยตาเปล่าที่ระยะห่างเพียง 2 ลิปดา ผู้ที่มีกล้องโทรทรรศน์มีโอกาสจะสังเกตการเข้าใกล้กันของดาวเคราะห์ 2 ดวงนี้ ซึ่งมีความสว่างแตกต่างกันมาก

ดาวเสาร์อยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกในกลุ่มดาวคนยิงธนู มีเวลาสังเกตดาวเสาร์ได้สั้นลงเรื่อยๆ เนื่องจากดาวเสาร์กำลังทำมุมเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น สำหรับท้องฟ้าเวลาเช้ามืด สามารถมองเห็นดาวศุกร์เป็นดาวเด่นอยู่ทางทิศตะวันออกในกลุ่มดาวหญิงสาว ดาวพุธทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากขึ้นจนเริ่มปรากฏในทิศทางเดียวกับดาวศุกร์ แต่อยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้ามากกว่า โดยมีตำแหน่งอยู่บริเวณกลุ่มดาวคันชั่ง

ต้นสัปดาห์ยังเป็นข้างแรม จันทร์เสี้ยวอยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด วันอังคารที่ 4 ธ.ค. จะเห็นดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวศุกร์ที่ระยะ 4 องศา วันพฤหัสบดีที่ 6 ธ.ค. จันทร์เสี้ยวขยับไปอยู่ใกล้ดาวพุธที่ระยะ 2 องศา แต่อาจสังเกตได้ไม่ง่ายนัก เนื่องจากทั้งคู่อยู่ใกล้ขอบฟ้า หลังจันทร์ดับในวันที่ 7 ธ.ค. จะเข้าสู่ข้างขึ้น ค่ำวันอาทิตย์ที่ 9 ธ.ค. ดวงจันทร์เสี้ยวอยู่เหนือดาวเสาร์ที่ระยะห่าง 3 องศา