ประธานอาเซียน 2562 : เป้าหมายและความท้าทาย การพัฒนาร่วมกันโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

โดย ดร.นันทนุช สุวรรนาวุธ กรรมการบริหาร สมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย 

มีการคาดการณ์ว่า จำนวนประชากรกว่าร้อยละ15 จากประชากรอาเซียนทั้งสิ้น 650 ล้านคน เป็นผู้พิการ สำหรับประเทศไทยมีคนพิการที่ได้จดทะเบียนกับทางกรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพคนพิการจำนวนกว่า 1.9 ล้านคน แม้ว่าได้มีกฎหมายและนโยบายที่ส่งเสริมและปกป้องสิทธิของคนพิการ

กระนั้นก็ดี คนพิการยังถูกตีตราเสมือนพลเมืองชั้นสอง หรือเป็นภาระที่รอไว้ก่อนได้ ซึ่งมาพร้อมกับคำว่า “การกุศล” หรือ “เวทนา” และยังคงมีกรณีการถูกละเมิดสิทธิ การเลือกปฏิบัติ และขาดการมีส่วนร่วมโดยทั่วไป ในฐานะที่เป็นพลเมืองในประเทศ และประชากรร่วมในประชาคมอาเซียน พวกเขามีสิทธิที่เท่าเทียม และควรได้รับการปฏิบัติเฉกเช่นประชากรทั่วไป รวมทั้งใช้ชีวิตร่วมกันในสังคมอย่างมีความสุข

ในช่วงที่ผ่านมาได้มีความพยายามที่จะผลักดันประเด็นเกี่ยวกับคนพิการในเวทีอาเซียนอยู่หลายมิติ ไม่ว่าจะในรูปแบบของกรอบข้อตกลงร่วม เช่น ปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (ASEAN Human Rights Declaration) ปฏิญญาบาหลีว่าด้วยการส่งเสริมบทบาทและการมีส่วนร่วมของคนพิการในประชาคมอาเซียน (Bali Declaration on the Enhancement of the Role and Participation of Persons with Disabilities in the ASEAN Community)

ประกาศการเสริมสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับทศวรรษอาเซียนเพื่อคนพิการ (ระหว่างปี 2554-2563) กรอบอาเซียนเชิงยุทธศาสตร์ว่าด้วยสวัสดิการสังคมและการพัฒนา ปี 2554-2558 (ASEAN Strategic Framework for Social Welfare and Development 2011-2015) ตลอดจนการจัดตั้งสภาอาเซียนเพื่อคนพิการ (ASEAN Disability Forum) เมื่อเดือน ก.ย. 2554

แต่ก็ยังไปไม่ถึงจุดที่พูดได้เต็มปากว่า คนพิการมีศักดิ์ศรีและสิทธิที่เท่าเทียมในสังคมและประชาคมอาเซียน นอกจากนี้ ในปี 2559 รัฐบาลของทุกประเทศในกลุ่มสมาชิกอาเซียนได้ให้สัตยาบันต่ออนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการแห่งสหประชาชาติ (United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities) ครบทั้ง 10 ประเทศ ซึ่งเป็นสิ่งที่ตอกย้ำอันแสดงถึงภาระผูกพันและความท้าทายที่รัฐจะต้องให้ความสำคัญกับประเด็นด้านคนพิการ

ในปี 2560 ได้มีความพยายามที่จะยกประเด็นคนพิการเข้าสู่เวทีประชาคมอาเซียนอีกครั้ง โดยการนำของคณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights) ซึ่งได้ยกร่างแผนแม่บทอาเซียนว่าด้วยหลักสิทธิมนุษยชนที่สำคัญสำหรับคนพิการ (ASEAN Enabling Masterplan) เพื่อพัฒนาสิทธิคนพิการในอาเซียนสู่กระแสหลัก

ปี 2568 เอกสารฉบับนี้ได้พัฒนามาจากแผนงานของทั้งสามเสาหลักอาเซียนที่ให้ความสำคัญกับประชากรอาเซียน และยึดโยงประเด็นด้านคนพิการเข้ากับทั้งสามเสา ได้แก่ ประชาคมการเมืองความมั่นคงอาเซียน ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน และประชาคมสังคมและวัฒนธรรมอาเซียน เป้าหมายของแผนแม่บทฉบับนี้เพื่อส่งเสริมอนุวัติการอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการในระดับภูมิภาคและสร้างสังคมที่ทุกคนอยู่ร่วมกันอย่างเท่าเทียม โดยแบ่งประเด็นการทำงานออกเป็น 76 ด้าน ซึ่งในแต่ละประเด็นได้สอดคล้องกับภารกิจของแต่ละเสา

ได้แก่ ประชาคมการเมืองความมั่นคงอาเซียนรับผิดชอบ 24 ประเด็น เช่น การใช้เทคโนโลยีสิ่งอำนวยความสะดวกและการออกแบบที่เป็นสากลเพื่อช่วยในการเข้าถึงของผู้พิการกับกิจกรรมด้านการมีส่วนร่วมทางการเมือง การจัดฝึกอบรม หรือกิจกรรมด้านการส่งเสริมเจตคติทางบวกต่อคนพิการ หรือการยอมรับในความแตกต่างของบุคคลในสังคมให้กับบุคลากรในแต่ละสาขาอาชีพเพื่อให้ตระหนักถึงสิทธิของคนพิการ เป็นต้น

ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนรับผิดชอบ 25 ประเด็น เช่น การสนับสนุนให้คนพิการเป็นผู้ประกอบการเพื่อหาเลี้ยงตนเองและครอบครัว กระตุ้นการผลิตและศึกษาวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีที่ช่วยในการเข้าถึงของคนพิการ ส่งเสริมโครงการ “เมืองอัจฉริยะ” ที่มีสาธารณูปโภคและแวดล้อมด้วยเทคโนโลยีที่เอื้อต่อคนพิการรวมถึงทุกคนในสังคม เป็นต้น

ประชาคมสังคมและวัฒนธรรมอาเซียน รับผิดชอบ 27 ประเด็น เช่น ส่งเสริมระบบเรียนร่วมที่มีคุณภาพในทุกระดับการศึกษา ส่งเสริมการเข้าถึงการคุ้มครองทางสังคม พร้อมทั้งโอกาสด้านเศรษฐกิจแก่คนพิการเพื่อการดำรงชีวิตอิสระ เป็นต้น

ในวันที่ 1 ม.ค. 2562 ไทยจะเริ่มหน้าที่การเป็นประธานอาเซียนอย่างเป็นทางการเป็นเวลา 1 ปี จึงจะเป็นโอกาสดีในการผลักดันเรื่องการพัฒนาร่วมกันโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ทั้งนี้ เมื่อวันที่ 15 พ.ย. 2561 รัฐบาลของประเทศในกลุ่มสมาชิกอาเซียนทั้ง 10 ประเทศ ได้ลงนามรับรองแผนแม่บทอาเซียนว่าด้วยหลักสิทธิมนุษยชนที่สำคัญสำหรับคนพิการ และกำหนดประกาศใช้อย่างเป็นทางการในวันคนพิการสากล 3 ธ.ค. 2561 ที่ประเทศไทย

ภายหลังจากนี้ ขึ้นอยู่กับพวกเราทุกคนที่จะช่วยกันผลักดันให้แผนแม่บทอาเซียนดังกล่าวบรรลุตามเป้าหมาย อนึ่ง ทุกฝ่ายมีหน้าที่ความรับผิดชอบร่วมกัน ภายใต้การนำของรัฐบาล ไม่ว่าจะเป็นคนพิการ องค์กร คนพิการ องค์กรภาคประชาสังคม หน่วยงานเอกชน ตลอดจนบุคคลทั่วไปในการที่จะส่งเสริมให้สิทธิของคนพิการเข้าสู่กระแสหลัก เพื่อการพัฒนาสังคมที่อยู่เย็นเป็นสุขร่วมกันอย่างยั่งยืน โดยเริ่มจากที่ทุกภาคส่วนควรทำความเข้าใจกับเนื้อหาของแผนแม่บทเพื่อการนำไปปฏิบัติได้อย่างถูกต้อง

รวมทั้งการแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสาร งานวิจัย หรือตัวอย่างการทำงานที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนการร่วมกันกำกับ ติดตาม ดูแลผลการดำเนินงานในประเด็นด้านต่างๆ ความร่วมมือกันของทุกภาคส่วนจะนำไปสู่การมีส่วนร่วมของคนพิการในทุกมิติของชีวิตอย่างเท่าเทียมในสังคมที่ทุกคนอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข

มาร่วมกันสร้างประชาคมอาเซียนที่มั่นคง มั่งคั่ง และยั่งยืน โดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ... “Inclusion starts with You, Me, and the ASEAN Masterplan!”