อภินิหารบันดาลให้หอยเป็นเจ

โดย กรกิจ ดิษฐาน  

มีคำถามมาถึงผมว่าหอยนางรมเป็นเจหรือเปล่า?

ตอบว่า ถ้าเชื่อตำนานทั้งหลายที่กำหนดให้หอยนางรมเป็นเจ มันก็เจได้ครับตามความเชื่อ (เช่น เชื่อว่าหอยนางรมสละร่างต่อชีวิตให้พระสงฆ์ฉันต่อชีวิต นับแต่นั้นมันจึงนับเป็นวัตถุดิบเจ เป็นต้น)

เพียงแต่เราต้องนิยามก่อนว่า เจแบบที่กินในเมืองไทยเป็นประเพณีของจีนภาคใต้ผสมกับวัฒนธรรมจีนโพ้นทะเลในเอเชียอาคเนย์ เป็นเจแบบความเชื่อท้องถิ่น คือศาสนาพุทธ-เต๋า-บรรพชนจีน ศาสนาท้องถิ่นเต็มไปด้วยตำนาน และเหตุผลเบื้องหลังที่ฟังทะแม่งๆ แต่เราก็เชื่อเอาไว้ก่อน เพราะมันเรียกร้องให้เราเชื่อเป็นหลัก

ดังนั้น หากการกินแจแบบไทยๆ (และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้) จะอนุญาตให้กินหอยนางรมได้ ก็ไม่แปลก เพราะมันมี Rationale (เหตุผลเบื้องหลัง) ของมันเอง คือมีอภินิหารบันดาลให้หอยเป็นเจ

ในภาคใต้ของจีน เช่นที่ซ่านเหว่ย มณฑลกวางตุ้ง ถือกันว่าหอยนางรมเป็นเจ โดยเฉพาะหอยนางรมตากแห้ง เพราะมีตำนานว่าหอยสละตัวให้เป็นเจช่วยพระที่กำลังจะอดตาย ด้วยความที่คนจีนในไทยส่วนใหญ่มาจากภาคใต้ของจีนของจีน ก็อาจพาเอาความเชื่อนี้มาด้วย

แต่ถ้าเป็นพุทธมหายานแท้ๆ หอยไม่ใช่อาหารเจ คนพุทธที่จริงจังในจีนล้วนแต่บอกหอยนางรมไม่เจ เพราะมันเป็นสัตว์ชัดๆ ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต แล้วกินเนื้อมันหาใช่ความเมตตากรุณา อันเป็นหลักธรรมรากฐานของพุทธศาสนามหายาน

ตำนานในไทยว่าโพธิสัตว์กวนอิมทำให้หอยนางรมเป็นเจนั้น ผมค้นไม่เจอในสารบบพุทธมหายาน จึงคิดว่าเป็นตำนานที่ชาวบ้านแต่งขึ้น ในพุทธมหายานนั้นมีตำนานบอกว่า โพธิสัตว์ทรงช่วยชาวบ้านที่ลำบากเพราะต้องหาหอยไปปรนเปรอฮ่องเต้ที่โปรดเสวยหอยด้วยซ้ำ โดยจำแลงกายไปปรากฏในเปลือกหอย ทำให้ฮ่องเต้ทรงสลดพระทัย เลิกเบียดเบียนทั้งหอยทั้งคนแต่บัดนี้

โพธิสัตว์กวนอิมในตำนานนี้ เรียกว่าปางเก๋อลี่กวนอิน (蛤蜊觀音) หรือ ปางหอย

อย่างไรก็ตาม มันมีประเด็นปัญหาอยู่ตรงนี้ พระสูตรมหายานที่กำหนดเรื่องเจคือ พรหมชาลสูตร (梵網經) กล่าวห้ามว่า “ห้ามกินผักมีกลิ่นฉุน” (葷乃蔬菜之臭者)

ในประโยคภาษาจีนที่ผมยกมามีคำว่า 葷 คำๆ นี้มีปัญหา

คำว่า ฮุน (葷) ในภาษาจีนทั่วไปแปลว่าเนื้อสัตว์ ทำให้คนรุ่นหลังไม่ได้แปลพระสูตรว่า “ห้ามกินผักมีกลิ่นฉุน” แต่แปลว่า ห้ามกินเนื้อสัตว์ไปด้วย ดังสมัยพระเจ้าเหลียงอู่ตี้ ทรงตีความว่า 葷 แปลว่าเนื้อสัตว์ จึงห้ามพระสงฆ์จีนฉันเนื้อ

แต่นักภาษาศาสตร์บอกว่า คำว่า 葷 ต้องอ่านว่า ซวิน ที่แปลว่า ฉุน ดังนั้นที่แปลว่า“ห้ามกินผักมีกลิ่นฉุน” นั้นถูกแล้ว พระสูตรจึงแค่ห้ามกินผักมีกลิ่นฉุน แต่ไม่ได้ห้ามกินเนื้อสัตว์

เอายังไงล่ะทีนี้?

ก็อย่างที่เรียนไว้ข้างต้น การกินเจมีทั้งกินตามความเชื่อ ว่าไม่กินเนื้อกินแต่ผักจะได้บุญ กับไม่กินเนื้อเพราะกรุณาต่อสัตว์ กินแบบแรกกินตามประเพณี กินอย่างหลังตามหลักธรรม

ใครจะกินแบบไหนก็ตามใจเถิด