ใกล้หมดยุคอิริเดียมแฟลร์

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด 

ท้องฟ้าเวลากลางคืนไม่ได้มีแต่ดวงดาวและดวงจันทร์เท่านั้น เราสามารถมองเห็นสถานีอวกาศนานาชาติ สถานีอวกาศเทียนกง-2 กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล และดาวเทียมหลายดวงได้ด้วยตาเปล่า โดยปรากฏในเวลาเช้ามืดและหัวค่ำ วัตถุเหล่านี้มีลักษณะเป็นจุดสว่างคล้ายดาวทั่วไป แตกต่าง
ตรงที่ไม่อยู่นิ่ง มีการเคลื่อนที่ไปบนท้องฟ้าให้เห็นได้ชัดเจน หากอยู่ไกลจากเมืองใหญ่ ไม่มีแสงไฟฟ้าและมลพิษรบกวนมากนัก สามารถเห็นดาวเทียมได้หลายดวง

ปรากฏการณ์หนึ่งเกี่ยวกับดาวเทียมซึ่งกำลังใกล้จะสูญไป เหลือไว้เพียงความทรงจำ คือปรากฏการณ์ที่เรียกว่าอิริเดียมแฟลร์ (Iridium Flare) หรือการสว่างวาบของดาวเทียมอิริเดียม ซึ่งทำให้เราเห็นดาวเทียมสว่างขึ้นมาในเวลาสั้นๆ มองดูคล้ายดาวตก แต่เคลื่อนที่ช้ากว่าดาวตก

บริษัทซึ่งโมโตโรลาเป็นเจ้าของได้พัฒนาดาวเทียมอิริเดียม ซึ่งไม่ได้มีแค่ดวงเดียว ประกอบด้วยดาวเทียมจำนวนมาก โคจรรอบโลกที่ตำแหน่งต่างกัน อยู่สูงจากพื้นโลกประมาณ 780 กิโลเมตร ระนาบวงโคจรของดาวเทียมอิริเดียมอยู่ในแนวเกือบตั้งฉากกับระนาบศูนย์สูตรโลก แผ่กระจายออกเป็น 6 วง แต่ละวงมีดาวเทียม 11 ดวง (มีดาวเทียมสำรองอีกจำนวนหนึ่ง) เพื่อเชื่อมโยงกันเป็นครือข่ายให้ครอบคลุมพื้นที่ทั่วโลก เดิมออกแบบให้มีดาวเทียมอิริเดียมใช้งานพร้อมกัน 77 ดวง อันเป็นที่มาของชื่อ ซึ่งตั้งตามเลขเชิงอะตอมของธาตุอิริเดียม แต่ภายหลังลดเหลือ 66 ดวง เนื่องจากพบว่าเพียงพอที่จะสามารถให้บริการได้ครอบคลุมทั่วโลก ดาวเทียมชุดแรกขึ้นไปตั้งแต่ปี 2540 และมีการทยอยนำขึ้นไปจนครบในปี 2545

ดาวเทียมอิริเดียมแต่ละดวงมีชื่อเรียกว่าอิริเดียมแล้วตามด้วยตัวเลข ซึ่งทั้งหมดมีเกือบ 100 ดวง ทุกดวงมีลักษณะเหมือนกัน กลไกที่ทำให้เกิดการสว่างวาบให้เห็นได้จากพื้นโลก มาจากเสาอากาศ 3 แผง ซึ่งมีขนาดใกล้เคียงบานประตู มีพื้นผิวที่สามารถสะท้อนแสงอาทิตย์ได้ดี เมื่อตำแหน่งของ
ดวงอาทิตย์และเสาอากาศของดาวเทียมอยู่ในมุมที่เหมาะสมจะสะท้อนแสงอาทิตย์ลงมาที่พื้นโลก หากเราอยู่ตรงตำแหน่งที่แสงลงมาพอดี จะมองเห็นดาวเทียมสว่างขึ้นเป็นระยะเวลาราว 10-30 วินาที โดยบริเวณที่สามารถเห็นแสงวาบได้ต้องไม่ห่างจากแนวจุดศูนย์กลางของแสงมากนัก หากอยู่ตรงกลางพอดี สามารถเห็นดาวเทียมสว่างขึ้นมาก ซึ่งจะสว่างกว่าดาวศุกร์เสียอีก

เราทราบตำแหน่งและวงโคจรของดาวเทียมอิริเดียมแต่ละดวง ปรากฏการณ์อิริเดียมแฟลร์จึงสามารถพยากรณ์ได้ล่วงหน้า เช่นเดียวกับการปรากฏของสถานีอวกาศและดาวเทียมดวงอื่นๆ เพียงแต่ต้องระบุตำแหน่งของผู้สังเกตบนพื้นโลกให้ละเอียดพอประมาณ การพยากรณ์อิริเดียมแฟลร์ซับซ้อนกว่าดาวเทียมอื่น เนื่องจากต้องคำนวณมุมที่แสงกระทบกับเสาอากาศของดาวเทียม เราทราบว่าจะเห็นอิริเดียมแฟลร์ในวันและเวลาใดได้ง่ายๆ จากเว็บไซต์ www.heavens-above.com หรือใช้แอพพลิเคชั่นต่างๆ ที่มีคุณลักษณะซึ่งสามารถพยากรณ์อิริเดียมแฟลร์ได้ ซึ่งมีทั้งในคอมพิวเตอร์และสมาร์ทโฟน

สาเหตุที่ทำให้ยุคของการสังเกตดาวเทียมอิริเดียมกำลังจะสิ้นสุดลงในเร็วๆ นี้ คือ ได้มีการส่งดาวเทียมอิริเดียมรุ่นใหม่ซึ่งใช้ชื่อว่าอิริเดียมเนกซ์ (Iridium NEXT) ดาวเทียมรุ่นเก่าจึงไม่ได้ถูกควบคุมให้อยู่ในวงโคจรเดิมอีกต่อไป แต่ถูกทำลายโดยค่อยๆ ทยอยปล่อยให้ตกเข้าสู่บรรยากาศ นอกจากนี้ดาวเทียมรุ่นใหม่ก็ได้รับการออกแบบให้ต่างจากไปรุ่นเดิม ไม่สามารถก่อให้เกิดการสว่างวาบได้ ปัจจุบันมีดาวเทียมอิริเดียมรุ่นเก่าซึ่งยังทำงานอยู่และก่อให้เกิดการสว่างวาบเหลือเพียงประมาณ 10 กว่าดวง คาดว่าทั้งหมดจะถูกปลดจากวงโคจรในเร็วๆ นี้ เราจึงเหลือเวลาอีกไม่มากนักสำหรับการสังเกตอิริเดียมแฟลร์

สัปดาห์นี้นับเป็นช่วงที่ดีสำหรับการสังเกตการสว่างวาบของดาวเทียมอิริเดียมในประเทศไทย เพราะเกิดขึ้นหลายครั้ง หากผู้สังเกตอยู่บริเวณใกล้ใจกลางกรุงเทพฯ วันที่สังเกตได้ดีที่สุดคือวันจันทร์ที่ 8 ต.ค. 2561 ผลการพยากรณ์จาก www.heavens-above.com แสดงว่าดาวเทียมอิริเดียม 97 จะสว่างวาบขึ้นในเวลา 18.58 น. โดยมีตำแหน่งอยู่ต่ำกว่าดาวอังคารเล็กน้อย บนท้องฟ้าทิศใต้ มุมเงยสูงจากขอบฟ้า 45 องศา หรือกึ่งกลางระหว่างขอบฟ้ากับจุดเหนือศีรษะ ดาวเทียมจะเคลื่อนจากบนลงล่าง คาดว่าสว่างจนเห็นด้วยตาเปล่าได้ไม่ยาก สำหรับสถานที่อื่นในประเทศไทย ส่วนใหญ่จะไม่เห็นปรากฏการณ์นี้ เพราะการสว่างวาบเกิดในบริเวณแคบๆ ลากเป็นทางยาวบนผิวโลก ผลการพยากรณ์สำหรับกรุงเทพฯ จึงใช้ไม่ได้สำหรับสถานที่อื่น

หากต้องการผลการพยากรณ์สำหรับสถานที่ที่ตนเองอยู่ เว็บไซต์ที่กล่าวมา หรือแอพพลิเคชั่นที่คำนวณจะต้องทราบพิกัดของเรา ซึ่งสำหรับกรณีของสมาร์ทโฟนจะไม่เป็นปัญหา เพราะเมื่อเปิดระบบจีพีเอสจะสามารถระบุพิกัดของเราได้ ซึ่งมีความแม่นยำค่อนข้างสูง ส่วนในคอมพิวเตอร์จะต้องมีการระบุตำแหน่งบนแผนที่ ซึ่งจะได้พิกัดทางภูมิศาสตร์ (ละติจูดและลองจิจูด) ที่เราอยู่ การสังเกตอิริเดียมแฟลร์ให้ออกไปดูก่อนเวลาพยากรณ์อย่างน้อย 2-3 นาที และมองไปยังทิศทางที่คาดว่าแสงจะปรากฏขึ้น

การที่ยุคของการสังเกตดาวเทียมอิริเดียมกำลังจะสิ้นสุดลง ทำให้ช่วงไม่กี่เดือนข้างหน้านี้จะเป็นโอกาสสุดท้ายที่เราจะเห็นปรากฏการณ์นี้ จึงได้มีการเชิญชวนให้ร่วมกันสังเกตและแบ่งปันภาพถ่ายผ่านแฮชแท็ก #flarewell ซึ่งผู้สนใจสามารถเข้าไปดูได้ในทวิตเตอร์

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (7-14 ต.ค.)

กลางเดือน ต.ค. 2561 นับเป็นช่วงที่สองของปีที่มีโอกาสเห็นดาวเคราะห์สว่างทั้ง 5 ดวง ได้แก่ ดาวพุธ ดาวศุกร์ ดาวอังคาร ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ อยู่บนท้องฟ้าในเวลาเดียวกัน แต่อาจสังเกตดาวพุธและดาวศุกร์ได้ค่อนข้างยาก เนื่องจากดาวเคราะห์ทั้งสองอยู่ใกล้ขอบฟ้า

หากท้องฟ้าเปิด ใกล้ขอบฟ้าด้านทิศตะวันตกไม่มีอะไรบดบัง หลังดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้าไปแล้วไม่นาน ขณะที่ท้องฟ้ายังไม่มืดสนิท เรามีโอกาสเห็นดาวศุกร์อยู่เรี่ยขอบฟ้า สัปดาห์นี้ดาวศุกร์ถอยกลับไปอยู่ในกลุ่มดาวหญิงสาว ปลายสัปดาห์ ดาวพุธทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์จนเริ่มปรากฏในเวลาหัวค่ำในกลุ่มดาวหญิงสาวเช่นเดียวกัน โดยอยู่ทางขวามือของดาวศุกร์ที่ระยะห่างประมาณหนึ่งกำปั้น (กำมือแล้วเหยียดแขนออกไปข้างหน้า)

สูงเหนือดาวศุกร์ขึ้นไปไม่มากนัก จะเห็นดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวคันชั่ง ซ้ายมือของดาวพฤหัสบดีคือกลุ่มดาวแมงป่อง ถัดไปทางซ้ายของแมงป่องคือกลุ่มดาวคนยิงธนู ซึ่งดาวเสาร์กำลังปรากฏอยู่ ดาวเคราะห์ที่เห็นได้ด้วยตาเปล่าดวงสุดท้ายคือดาวอังคาร อยู่ในกลุ่มดาวแพะทะเล มีตำแหน่งอยู่ห่างไปทางซ้ายมือของดาวเสาร์ ดาวอังคารผ่านจุดสูงสูดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลาประมาณ 2 ทุ่ม หลังจากนั้นเคลื่อนไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ตกลับขอบฟ้าในเวลาตี 1 ครึ่ง

ต้นสัปดาห์เป็นปลายข้างแรม เช้ามืดวันจันทร์ที่ 8 ต.ค. ยังมีโอกาสเห็นดวงจันทร์เสี้ยวบางๆ อยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออก วันที่ 9 ต.ค. ดวงจันทร์เคลื่อนมาอยู่ในแนวระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ ทำให้ด้านมืดของดวงจันทร์หันมาทางโลกที่เรียกว่าจันทร์ดับ จากนั้นดวงจันทร์จะเริ่มปรากฏบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำตั้งแต่วันพุธที่ 10 ต.ค. โดยอยู่ห่างไปทางขวามือของดาวศุกร์ประมาณ 14 องศา วันพฤหัสบดีที่ 11 และศุกร์ที่ 12 ต.ค. ดวงจันทร์เคลื่อนไปอยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดี พร้อมกับมีพื้นที่ด้านสว่างเพิ่มขึ้น โดยวันที่ 12 ต.ค. ดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดีมากกว่าวันที่ 11 ต.ค.เล็กน้อย ห่างกันที่ระยะ 7 องศา