เชิญชมของขวัญที่ไทยและสหรัฐอเมริกา แลกเปลี่ยนกันเมื่อ 200 ปี

โดย สมาน สุดโต

ชนัญญา คุณวัฒนาการ เจ้าหน้าที่การเมือง และอัฉรา อัชฌายกชาติ ผู้เชี่ยวชาญด้านการเมืองอาวุโส สถานเอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกา นำเอกสารจัดนิทรรศการของขวัญมิตรภาพไทย-สหรัฐอเมริกา 2361-2561 มามอบให้ผู้เขียนหนึ่งฉบับ เนื้อหาและภาพประกอบเป็นที่น่าสนใจยิ่ง เพราะเป็นของขวัญพระราชทานจากพระมหากษัตริย์ไทย และของที่ประธานาธิบดีแห่งสหรัฐอเมริกา ทูลเกล้าฯ ถวาย เมื่อ 200 ปีที่แล้ว

สิ่งของล้ำค่านี้จัดแสดง ณ พิพิธภัณฑ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ (ในพระบรมมหาราชวัง) จะสิ้นสุดสิ้นเดือน มิ.ย. 2561

ข้อมูลในหนังสือแนะนำว่า งานนิทรรศการ ของขวัญแห่งมิตรภาพ ที่มีเทรเวอร์ เมอร์เรียน และวิลเลียม แบรดฟอร์ด สมิธ เป็นภัณฑารักษ์ ประจำนิทรรศการ จัดขึ้นเพื่อเฉลิมฉลองวาระครบ 200 ปี ที่ราชอาณาจักรไทยและสหรัฐอเมริกา ติดต่อกันเป็นครั้งแรก ณ พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ระหว่างวันที่ 21 มี.ค. 2561-30 มิ.ย. 2561

นิทรรศการที่รวบรวมศิลปวัตถุที่รวบรวมจากสถาบันชั้นนำของทั้งสองประเทศมาจัดแสดงครั้งนี้ มีจุดประสงค์เพื่อตามรอยประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับสหรัฐอเมริกา ผ่านของขวัญที่พระมหากษัตริย์พระราชทานแก่ประธานาธิบดี และที่ประธานาธิบดี ทูลเกล้าฯ ถวาย ตลอด 2 ศตวรรษที่ผ่านมา

หนังสือฉบับนี้ให้ข้อมูลว่า สองศตวรรษที่แล้ว กัปตันชาวอเมริกัน ล่องเรือมาจอดเทียบท่าที่กรุงเทพมหานคร และได้ก่อร่างสร้างมิตรภาพระหว่างประเทศไทยและสหรัฐอเมริกาในโอกาสครบรอบนี้ งานนิทรรศการ ของขวัญแห่งมิตรภาพ : ราชอาณาจักรไทย และสหรัฐอเมริกา พ.ศ. 2361-2561 ได้จัดแสดงของขวัญที่ทั้งสองประเทศแลกเปลี่ยนกัน ทั้งของขวัญที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานให้ ซึ่งหลายชิ้นถูกนำมาจัดแสดงเป็นครั้งแรกในประเทศไทย ของขวัญเหล่านี้ไม่เพียงฉายให้เห็นมิตรภาพอันยาวนาน 200 ปี ให้เป็นที่ประจักษ์ แต่ยังบอกเล่าเรื่องราวของสองประเทศอันไกลโพ้น ที่สานสัมพันธ์เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยไมตรีจิตและความเข้าใจ

ในงานนิทรรศการยังนำภาพจดหมายจากพระยาสุริยวงศ์มนตรี (ดิศ บุนนาค) มาเสนอ ถือเป็นการติดต่อกันทางจดหมายเป็นครั้งแรกระหว่างรัฐบาลสยามกับรัฐบาลสหรัฐอเมริกา

ดิศ บุนนาค แนะนำประธานาธิบดี เจมส์ มอนโร ว่า พ่อค้าวาณิชชาวอเมริกันที่ประสงค์จะทำการค้ากับราชอาณาจักรสยามให้นำปืนคาบศิลามาด้วย ด้วยเหตุนี้ ในช่วง พ.ศ. 2363-2372 เรืออเมริกันหลายลำจึงเดินทางมากรุงเทพมหานคร ตามคำแนะนำของ ดิศ บุนนาค

สนธิสัญญาไมตรีและพาณิชย์เป็นสนธิสัญญาฉบับแรกที่สหรัฐอเมริกาลงนามเป็นคู่สัญญากับประเทศในทวีปเอเชีย ต้นฉบับม้วนหนังสือมีความยาวกว่า 3.50 เมตร เนื่องจากทั้งสองประเทศไม่เข้าใจภาษาของอีกฝ่าย จึงต้องมีคำแปลภาษาโปรตุเกสและภาษาจีนกำกับ

พระราชสาส์นจากสยาม

พระราชสาส์นในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แสดงให้เห็นถึงความสูงศักดิ์อันเป็นไปตามรูปแบบพระราชสาส์นของราชสำนักสยาม อันประกอบด้วยพระราชปรารภและคำลงท้าย ซึ่งใช้สำนวนภาษาสละสลวย แสดงถึงการมีวาทศิลป์ในการเจรจา สื่อถึงความให้เกียรติซึ่งกันและกันระหว่างอาณาจักรสยามและสหรัฐอเมริกา

พระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีในอดีตทรงประทับพระราชลัญจกร เพื่อทรงรับรองเนื้อความในพระราชสาส์นหรือเอกสารราชการโดยมิได้ทรงลงพระปรมาภิไธยกำกับ

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงลงพระปรมาภิไธยและทรงประทับพระราชลัญจกรตามประเพณีในพระราชสาส์นที่พระราชทานแก่ชาวต่างชาติอีกด้วย

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงศึกษาภาษาอังกฤษด้วยพระองค์เองและการถวายพระอักษรโดยมิชชันนารีชาวอเมริกัน ทรงเชี่ยวชาญและมีพระราชสาส์นไปยังประธานาธิบดี ดังเห็นได้จากพระราชสาส์นฉบับนี้ที่พระราชทานแก่ประธานาธิบดีแฟรงกลิน เพียร์ซ

ช้างพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อ พ.ศ. 2404 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชสาส์นไปยังประธานาธิบดีเจมส์ บูแคนัน แสดงพระราชประสงค์ที่จะพระราชทานช้างหนึ่งคู่เพื่อ “ไว้ให้สืบพันธุ์ในทวีปอเมริกา” เมื่อพระราชสาส์นไปถึงกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. อับราฮัม ลินคอล์น ก็ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา ประธานาธิบดีลินคอล์นได้ปฏิเสธพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อย่างสุภาพ ชี้แจงว่า ภูมิอากาศของสหรัฐอเมริกาไม่ “เหมาะแก่การขยายพันธุ์ช้าง”

ถึงแม้สยามจะไม่ได้ส่งช้างคู่นั้นเดินทางข้ามโลกไปยังสหรัฐอเมริกา แต่น้ำพระราชหฤทัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสาส์นตอบกลับอันสุภาพจากประธานาธิบดีลินคอล์นก็ได้แสดงให้เห็นถึงมิตรภาพที่ทั้งสองประเทศมีต่อกัน (1)