ราชสกุลในพระบรมราชจักรีวงศ์ (61)

โดย วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

ครั้งรุ่งขึ้น วันเสาร เดือนอ้าย แรมสิบค่ำ เวลาเช้า สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษเจ้าพระยาภูธราภัย เจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์ เจ้าพระยาภาณุวงษมหาโกษาธิบดีพร้อมกันเข้ามาแจ้งความต่อฃ้าพเจ้าว่า เมื่อวันศุกร เดือนอ้าย แรมเก้าค่ำ เวลาบ่าย สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษได้เรียกพระยาจำนงสรไกรมาสั่งว่า ให้พระยาจำนงสรไกรทูลกับกรมพระราชวังว่า เวลาพรุ่งนี้ท่านจะขึ้นไปเฝ้ากรมพระราชวังจะไปคิดจัดการเสียให้เรียบร้อย ครั้นพระยาจำนงสรไกรกลับไปจากบ้าน สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษแล้ว ค่ำลงวันนั้น เวลา ๘ ทุ่มเสศ กรมพระราชวังหนีลงไปอาไศรยอยู่ที่บ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษ ครั้งรุ่งขึ้น ณ วันเสาร เดือนอ้าย แรมสิบค่ำ เวลาเช้า สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษทราบว่า กรมพระราชวังหนีลงไปอยู่ที่บ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษ ท่านได้ให้เจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์ ที่สมุหพระกลาโหมลงไปบ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษ เชิญเสดจขึ้นมาที่บ้านท่าน

เมื่อเวลากรมพระราชวังขึ้นมาถึงบ้านท่านแล้วนั้น เจ้าพระยาภูธราภัย เจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์เจ้าพระยาภาณุวงษมหาโกษาธิบดีพร้อมกันอยู่ที่นั้นด้วย สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษแลท่านเสนาบดีได้ทูลว่ากล่าวน้าวหน่วงหลายอย่างหลายประการ ให้เสดจกลับขึ้นมาอยู่ในพระราชวังเสียตามเดิมท่านก็มิได้ยอมที่จะกลับมา สมเดจเจ้าพระยาบรมหาศรีสุริยวงษ ท่านเหนว่าจะไม่ยอมขึ้นมาอยู่ที่พระราชวังแล้ว ท่านได้ชวนกรมพระราชวังให้ภักอยู่ที่บ้านท่านกว่าจะจัดการเรียบร้อยแล้ว ท่านก็มิได้ยอมที่จะอยู่ ท่านได้พูดตอบสมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ และท่านเสนาบดีว่า ท่านได้ไปอาไศรย อำนาจฅอเวอนแมนต์อังกฤษแล้ว ท่านจะต้องคอยฟังฅอเวอนแมนต์อังกฤษจะว่าประการใดก่อน แล้วมิศเตอนุแมนต์ ผู้ว่าการแทนกงสุลเยเนราลอังกฤษ ก็ภากรมพระราชวังลงเรือมิศเตอนุแมนต์ กลับไปอยู่บ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษ สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ แลท่านเสนาบดีได้เข้ามาแจ้งความกับฃ้าพเจ้าดังนี้

ฃ้าพเจ้าได้ทราบความแล้ว ก็มีความเสียใจเปนอันมาก เพราะเหตุที่เกิดขึ้นนั้น ก็เปนแต่การรักษาตัว ระวังตัวด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย ตัวฃ้าพเจ้าไม่ได้คิดสิ่งใดที่จะทำอันตรายกับกรมพระราชวังเลยแลความที่เปนความเคลือบแคลงสงไสยต่อกันนั้น สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ ซึ่งเปนผู้ใหญ่อยู่ในแผ่นดินนั้น ท่านก็ได้รับว่าท่านจะจัดระงับการที่เปนการเคลือบแคลงแก่กันนั้น ให้เรียบร้อยทั้งสองฝ่ายซึ่งกรมพระราชวังไม่รอฟังคำท่านผู้ใหญ่ที่จะจัดการประนีประนอมก่อน มาด่วนคิดการไปหาผู้ว่าการแทนกงสุลเยเนราลอังกฤษดังนี้ ฃ้าพเจ้าเปนที่สดุ้งตกใจหวาดหวั่นเปน อันมาก เพราะข้าพเจ้ามิได้คิดที่จะทำอันตรายแก่กรมพระราชวังสิ่งหนึ่งสิ่งใดเลย ซึ่งกรมพระราชวังไปหาผู้ว่าการแทนกงสุลเยเนอราลอังกฤษดังนี้ ก็ไม่รู้ว่ากรมพระราชวังจะคิดต่อไปประการใด เปนที่หวาดหวั่นแห่งข้าพเจ้ายิ่งนัก ด้วยราษฎรทั้งปวงจะคิดเหนไปต่างๆ เพราะไม่รู้เหตุว่ามากน้อยประการใดแต่ก่อนไม่เคยมีซึ่งกรมพระราชวังคิดการดังนี้ไม่ได้คิดถึงพระเกียรติยศของสมเดจพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเปนปฐมบรมกระษัตร ได้ดำรงพิภพกรุงสยามสืบสันต์ติยวงษที่ได้เปนลำดับต่อเนื่องกันมานั้นเลย ฃ้าพเจ้าจึงได้เชิญสมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษฃอให้ท่านลงไปเฝ้ากรมพระราชวัง ว่ากล่าวโน้มน้าวให้เสดจกลับมาอยู่เสียตามเดิม ครั้นสมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษลงไปเฝ้ากรมพระราชวังเชิญเสดจให้กลับขึ้นมา กรมพระราชวังก็มิได้เหนชอบด้วยสมเดจเจ้าพระยาบรมหาศรีสุริยวงษ
ตั้งน่าบากบั่นไปฝ่ายเดียว

ครั้นแล้วข้าพเจ้าได้มีหนังสือถึงกรมพระราชวังบวรฉบับหนึ่ง ข้อความในหนังสือนั้นชี้แจงด้วยความในใจฃ้าพเจ้า ที่มิได้คิดทำอันตรายแก่กรมพระราชวังนั้นทุกประการ แล้วฃ้าพเจ้าได้มีคำยอมไปในหนังสือฃองฃ้าพเจ้านั้นว่า กรมพระราชวังจะคิดเหนการอย่างไรที่จะให้เปนการเรียบร้อยสิ้งสงไสยแก่กันได้ ก็ให้กรมพระราชวังจดหมายชี้แจงความประสงค์ฃองกรมพระราชวังมาให้ฃ้าพเจ้าทราบแล้วฃ้าพเจ้าได้เชิญเสดจพระเจ้าบรมวงษเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ ซึ่งเปนสมเดจพระเจ้าบรมวงษเธอมีเกียรติยศยิ่งใหญ่ในราชตระกูล ให้ลงไปพูดจาโน้มน้าวเชิญเสดจกลับมาอีกครั้งหนึ่ง หนังสือฃ้าพเจ้าที่มีถึงกรมพระราชวังนั้น ฃ้าพเจ้าได้ฝากสมเดจพระเจ้าบรมวงษเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ไปให้กรมพระราชวังด้วย

ครั้นสมเดจพระเจ้าบรมวงษเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ลงไปเฝ้ากรมพระราชวังเชิญให้เสดจกลับ ท่านก็มิได้พูดอย่างไร ให้เหนเปนความอาไลยในราชตระกูลเลย ดูทีจะบากบั่นไปฝ่ายเดียว แลหนังสือที่ฃ้าพเจ้ามีไปถึงท่านนั้น ท่านได้มีคำตอบมาว่าท่านได้ไปพึ่ง ฅอเวอนแมนต์อังกฤษแล้ว แลได้บอกหนังสือออกไปแล้ว ตอบมาเปนความสั้นๆ ดังนี้ ก็เปนความจนใจ ฃ้าพเจ้าไม่มีความที่จะพูดต่อไปได้ แต่ฃ้าพเจ้ามีความร้อนใจ ด้วยกรมพระราชวังลงไปอยู่ในบ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษนี้ ราษฎรชาวเมืองแลลูกค้าวานิช ภากันตื่นเต้น

วาดหวั่นไปต่างๆ การค้าฃายฃองลูกค้าก็ร่วงโรยไป เพราะความเล่าฦๅว่า ผู้ว่าการแทนกงสุลเยเนราลอังกฤษแลกงสุลฝรั่งเสศ ได้เรียกเรือรบให้เข้ามาช่วยป้องกันในการที่เกิดขึ้นครั้งนี้ ลูกค้าทั้งปวงได้ทราบความดังนั้นแล้วไปก็เปนที่หวาดหวั่น การค้าฃายฃองลูกค้าจึ่งได้ร่วงโรยไปเพราะความตื่นตกใจกลัว แต่ความที่จริงนั้น ฃ้าพเจ้ามิได้คิดที่จะสู้รบแก่วังน่า ให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนเลย ฃ้าพเจ้ามีความปราฐนาแต่ที่จะให้บ้านเมืองมีความศุขสบายอย่างเดียว การไม่ควรจะเปนก็มาเปนไปได้เช่นนี้ เปนที่เสียใจฃองฃ้าพเจ้ามาก

การซึ่งเกิดขึ้นครั้งนี้ ท่านทั้งปวงได้ทราบการต่างๆ ตามคำพูดเล่าฦๅที่เปนคำเทจบ้างจริงบ้างท่านทั้งปวงก็ไม่ได้ทราบความในใจฃ้าพเจ้าให้จะแจ้ง ฃ้าพเจ้าจึ่งได้ชี้แจงมาให้ท่านทั้งปวงทราบว่าฃ้าพเจ้าไม่ได้คิดทำอันตรายสิ่งหนึ่งสิ่งใดแก่กรมพระราชวังเลย การที่เปนขึ้นครั้งนี้ เพราะ เปนเหตุที่เกิดเพลิงขึ้นในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งเปนที่สำคัญแลเหตุที่บังเกิดเพลิงขึ้นนั้น เหน ว่าภอสมกับความที่ได้รู้นั้นจึ่งได้มีความหวาดหวั่น เพราะไม่รู้ว่าความอันตรายจะมีมาทางใด

แลในเวลาประจุบันนี้ ฃ้าพเจ้าก็ได้เปนผู้จัดการเปลี่ยนแปลงธรรมเนียมหลายอย่าง เพราะมีความปราฐนาที่จะให้บ้านเมืองมีความเจริญ ก็การที่เปลี่ยนแปลงธรรมเนียมนั้น ก็เหน พร้อมกันว่าเปนการดีแล้วจึ่งได้เปลี่ยนแปลงไป ก็การที่เปลี่ยนแปลงนั้น จะเปนที่ชอบไปด้วยกันหมดฤๅๆ จะมีพวกที่ไม่ชอบบ้างก็ยังไม่รู้แน่ เพราะดังนั้นจึ่งต้องจำเปนจัดการระวังรักษาตัว แลรักษาบ้านเมือง การที่ได้ตระเตรียมทหารแลพนักงานประจำน่าที่ไว้ให้พรักพร้อมนั้น มิได้คิดจะรบแก่กรมพระราชวังเลย ตระเตรียมเปนการรักษาตัวแลรักษาบ้านเมืองจริงๆ ไม่ได้คิดที่จะทำร้ายแก่ผู้ใดให้ได้ความเดือดร้อน ถ้าท่านทั้งปวงจะเหนความว่าฃ้าพเจ้าจะคิดทำอันตรายแก่กรมพระราชวังประการหนึ่งประการใดแล้ว ฃอท่านจงตริตรองความซึ่งฃ้าพเจ้าพรรณนามานี้ให้ตลอด ก็คงจะเหนความจริงฃองฃ้าพเจ้าบ้าง ถ้าฃ้าพเจ้าเชื่อฅำฅนยุงยงส่อเสียดดังท่านทั้งหลายพูดจาเล่าฤๅกันแล้ว เมื่อเวลาฃ้าพเจ้าได้เตรียมทหารพร้อมแล้วนั้น ฃ้าพเจ้าก็จะไม่งดรอคอยท่าสมเดจพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษกลับมาจากเมืองราชบุรีเลย ฃ้าพเจ้าคงจะคิดทำการเสียให้เสรจแต่ในเวลาที่สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษไม่อยู่นั้น นี่เพราะฃ้าพเจ้าไม่ได้คิดฉะนั้น ฃ้าพเจ้าจึ่งได้มีจดหมายให้ออกไปเชิญสมเดจเจ้าพระยายาบรมมหาศรีสุริยวงษ เฃ้ามาช่วยระงับจัดการให้เรียบร้อย เพราะจะให้ความศุขสบายด้วยกันทั้งสองฝ่ายต่อไป

อีกประการหนึ่ง เมื่อเวลาสมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษกลับเข้ามาจากเมืองราชบุรีแล้วสมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษได้ให้เจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์ เจ้าพระยาภาณุวงษมหาโกษาธิบดีเข้ามาแจ้งความต่อฃ้าพเจ้าว่าจะจัดการให้เรียบร้อย แลฃ้าพเจ้าก็ได้สั่งให้เจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์ แลเจ้าพระยาภาณุวงษมหาโกษาธิบดีไปเรียนแก่สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษตามความประสงค์ของฃ้าพเจ้า ความข้อนี้ก็เปนพยานฃ้าพเจ้าอยู่ว่า ฃ้าพเจ้าไม่ได้คิดทำอะไรแก่กรมพระราชวังเลย

อนึ่ง ในเวลานี้ฃ้าพเจ้าก็กำลังจะหาความดี แลได้อุสาหจัดการบ้านเมืองให้มีความเจริญหมายแต่ที่จะหาความดีอย่างเดียว ตั้งแต่ข้าพเจ้าได้รับศิริราชสมบัติเปนเจ้าแผ่นดินมานับได้ ๗ ปีแล้ว ฃ้าพเจ้าก้ได้อุสาหทำนุบำรุงจัดการบ้านเมืองขึ้นหลายอย่างหลายประการ เพราะจะให้การค้าฃายเจริญขึ้น บ้านเมืองจะได้มีความเจริญรุ่งเรืองต่อไป ซึ่งฃ้าพเจ้าจะมาคิดทำอันตรายแก่กรมพระราชวังโดยความไม่เปนยุติธรรม ให้เปนที่เสียความดีไปนั้น ฃ้าพเจ้าไม่ได้คิดเลย แลการซึ่งกรมพระราชวังลงไปอาไศรยอยู่บ้านกงสุลเยเนราลอังกฤษครั้งนี้ `ฃ้าพเจ้าก็ได้คิดเล้าโลมงอนง้อหลายอย่างหลายประการแล้วท่านก็มิได้เหนแก่ท่านผู้ใดเลย ฃ้าพเจ้าจึ่งได้ขอให้สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษเปนธุระช่วยคิดการใกล่เกลี่ยจัดเสียให้เรียบร้อย ถ้าท่านเหนการควรจะจัดได้อย่างไร ฃ้าพเจ้าก็จะยอมตามการที่ควรมิได้มีทิฐิมานะเลย

เมื่อแรกที่เกิดความขัดแย้งเผชิญหน้ากันขึ้นเช่นนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงถือโอกาสนี้ปรึกษาร่วมกับเจ้านายชั้นผู้ใหญ่และเสนาบดีทั้งหลาย เห็นพ้องต้องกันแล้วที่จะลดยศ ลดอำนาจ และกำลังของวังหน้าลงไปเสียให้ถูกต้องสมควรตามราชประเพณีที่เป็นมาแต่เดิม

แต่การณ์ก็ช้าไปเสียแล้ว เมื่อวังหน้าซึ่งทรงระแวงภัยอยู่มากได้เสด็จไปประทับลี้ภัยอยู่ที่บ้าน อันเป็นสถานกงสุลของอังกฤษ สถานการณ์ยิ่งตึงเครียดขึ้น กลายเป็นเรื่องใหญ่โต มิได้จำกัดขอบเขตอยู่เฉพาะภายในประเทศแล้ว แม้ว่ากงสุล น็อกซ์จะมิได้อยู่ในกรุงเทพฯ ในเวลานั้นก็ตาม

การกระทำของวังหน้านอกจากจะเป็นการประกาศถึงความขัดแย้งของพระองค์อย่างเปิดเผยเผชิญหน้าแล้ว ยังได้ก่อให้เกิดความวิตกขึ้นทั่วไปเป็นอย่างมาก ด้วยเกรงว่ามหาอำนาจต่างชาติอาจฉวยโอกาสจากวิกฤตการณ์ครั้งนี้เข้าแทรกแซงจนถึงขั้นที่จะทำให้เกิดอันตรายต่อเอกราชของประเทศ ทั้งนี้เพราะทั้งฝ่ายกงสุลอังกฤษและฝรั่งเศสต่างก็พร้อมที่จะเรียกเรือกลไฟเข้ามาในกรุงเทพฯ เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตน โดยอ้างความวุ่นวายที่จะเกิดขึ้นจากวิกฤตการณ์ดังกล่าว

ระหว่างนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทาบทามขอประนีประนอมกับกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ด้วยทรงเกรงว่าเรื่องบาดหมางนี้จะกลายเป็นวิกฤตการณ์รุนแรง เปิดโอกาสให้ต่างชาติเข้าแทรกแซงได้ ดังพระราชหัตถเลขาที่พระองค์ทรงมีถึงกรมพระราชวังบวรฯ ดังต่อไปนี้

ร.ที่ ๑๖๕ สมมุติเทวราชอุปบัต

วัน ๓ ฯ ๑ ค่ำ ๑๒๓๖

๑๓

ถึงกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

ด้วยการเกิดขึ้นครั้งนี้เป็นการใหญ่ไม่เคยมีเลย ฉันมีความเสียใจมากเธอไปอาศัยอยู่ที่บ้านกงสุลอังกฤษนี้ด้วยเหตุอันใด ฉันไม่ได้คิดจะฆ่าเธอๆ มีความหวาดหวั่นข้อไหน เธอก็รู้อยู่เองว่าในแผ่นดินเราทุกวันนี้ ผู้ใดไม่มีความผิดใหญ่ที่ควรจะต้องฆ่าแล้วก็ฆ่ากันไม่ได้ ด้วยอาศัยความยุติธรรมเป็นที่ตั้ง ที่เธอมีความสะดุ้งหวั่นหวาดถึงชีวิตจะคิดการเกิดไปดอกกระมัง หรือมีความผิดใหญ่อยู่ในใจจึงได้มีความร้อนระแวงกัน นี่ก็ไม่มีความสำคัญเลยไม่ควรจะเป็น ฉันไม่ได้โกรธเธอๆ มาโกรธฉันข้างเดียวฉันเสียใจนัก เธอทำการถึงเพียงนี้ฅจะพาให้เสียชื่อติดแผ่นดินไปทั้งสองฝ่าย ก็เธอจะคิดต่อไปอย่างไรจึงจะเป็นการดีการชอบ อย่าให้ราษฎรได้รับความเดือดร้อนหวั่นหวาดต่อไป การที่เป็นไปนี้ฉันก็ไม่ทราบชัด ต่อเจ้าคุณมาบอกว่าเธอกลัวฉันจะฆ่าเธอ การนี้ฉันไม่ได้คิดเลย ถ้าเธอคิดเห็นการอย่างไรจะเป็นการเรียบร้อยสิ้นสงสัยเลิกแล้วเป็นการดี จงมีหนังสือเป็นสำคัญมาให้รู้ด้วย