ดวงอาทิตย์ กับสงกรานต์

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด

ประเทศไทยกำลังจะเข้าสู่ช่วงเทศกาลสงกรานต์ ซึ่งปัจจุบันราชการกำหนดให้ตรงกับวันที่ 13-15 เม.ย.ของทุกปี คนไทยส่วนใหญ่รู้จักสงกรานต์ในความหมายของเทศกาลปีใหม่ ซึ่งแต่เดิมกำหนดตามปฏิทินจุลศักราช แต่คำว่าสงกรานต์ ซึ่งมาจากภาษาสันสกฤต มีความหมายกว้างกว่านั้น หมายถึงการที่ดวงอาทิตย์ย้ายราศี สงกรานต์จึงเกิดขึ้นเดือนละครั้ง ปีหนึ่งมี 12 ครั้ง ตามกลุ่มดาวจักรราศี 12 กลุ่ม คนไทยจึงเรียกสงกรานต์ในเดือน เม.ย. ซึ่งดวงอาทิตย์ย้ายเข้าสู่ราศีเมษ และกำหนดให้เป็นช่วงเทศกาลขึ้นปีใหม่ว่ามหาสงกรานต์

กลุ่มดาวจักรราศี 12 กลุ่ม ประกอบด้วยกลุ่มดาวแกะ (ราศีเมษ) กลุ่มดาววัว (ราศีพฤษภ) กลุ่มดาวคนคู่ (ราศีมิถุนหรือเมถุน) กลุ่มดาวปู (ราศีกรกฎ) กลุ่มดาวสิงโต (ราศีสิงห์) กลุ่มดาวหญิงสาว (ราศีกันย์) กลุ่มดาวคันชั่ง (ราศีตุลหรือดุล) กลุ่มดาวแมงป่อง (ราศีพฤศจิกหรือพิจิก) กลุ่มดาวคนยิงธนู (ราศีธนู) กลุ่มดาวแพะทะเล (ราศีมังกรหรือมกร) กลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ (ราศีกุมภ์) และกลุ่มดาวปลา (ราศีมีน) เป็นกลุ่มดาวที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนผ่านในรอบหนึ่งปี เราเรียกแนวที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนไปบนท้องฟ้าว่าสุริยวิถี

เป็นความจริงที่เราไม่สามารถมองเห็นจากพื้นโลกได้ว่าในขณะนี้ดวงอาทิตย์อยู่ในกลุ่มดาวใด เนื่องจากแสงอาทิตย์ที่กระเจิงในบรรยากาศโลกทำให้ท้องฟ้าสว่างกลบแสงของดาวต่างๆ ไปจนหมด แต่เราทราบได้ว่าดวงอาทิตย์อยู่ที่ใดบนท้องฟ้า โดยสังเกตจากกลุ่มดาวที่อยู่ตรงข้ามกับตำแหน่งที่ดวงอาทิตย์ตก คืออยู่ใกล้ขอบฟ้าด้านทิศตะวันออกหลังจากดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้าไปแล้วไม่นาน ตัวอย่างเช่นในช่วงสัปดาห์นี้ หลังดวงอาทิตย์ตกเราจะเห็นกลุ่มดาวสิงโตอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศตะวันออก กลุ่มดาวที่อยู่ใกล้ขอบฟ้าคือกลุ่มดาวหญิงสาว แปลว่าดวงอาทิตย์ ซึ่งอยู่ห่างไปอีก 6 ราศี หรืออีกครึ่งทรงกลมฟ้า เท่ากับ 180 องศา อยู่ในกลุ่มดาวปลา

เทศกาลสงกรานต์มีวันสำคัญอยู่ 3 วัน วันที่ดวงอาทิตย์ย้ายออกจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ เรียกว่า “วันมหาสงกรานต์” ถัดจากวันมหาสงกรานต์เรียกว่า “วันเนา” ส่วนวันขึ้นจุลศักราชใหม่ เรียกว่า “วันเถลิงศก” บางปีอาจมีวันเนาได้ 2 วัน เช่น ปี 2563 วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันที่ 13 เม.ย. และวันเถลิงศกตรงกับวันที่ 16 เม.ย.

ในเมื่อสงกรานต์เกี่ยวข้องกับดวงอาทิตย์ การคำนวณตำแหน่งดวงอาทิตย์จึงเป็นรากฐานสำคัญของการกำหนดว่าสงกรานต์ของแต่ละปีควรจะตรงกับวันใด หลักการคำนวณหาวันมหาสงกรานต์และวันเถลิงศก หรือวันเปลี่ยนศักราชปรากฏอยู่ในคัมภีร์สุริยยาตร์ เป็นคัมภีร์การคำนวณทางดาราศาสตร์ที่ดัดแปลงมาจากคัมภีร์สุริยสิทธานตะของอินเดีย ใช้งานแพร่หลายในโหราศาสตร์ไทย และพบในหลายประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ศักราชที่ใช้คือจุลศักราช ซึ่งคำนวณได้จากพุทธศักราชลบด้วย 1181 และคริสต์ศักราชลบด้วย 638 ซึ่งการคำนวณเช่นนี้ใช้ได้เฉพาะช่วงหลังจากวันเถลิงศก (ประมาณกลางเดือน เม.ย. สำหรับปัจจุบัน) เป็นต้นไป จนถึงวันที่ 31 ธ.ค.

สากลมีการกำหนดวันเพื่อใช้ในการคำนวณทางดาราศาสตร์ เรียกว่าวันที่จูเลียน เป็นจำนวนวันนับจากเที่ยงวันของวันที่ 1 ม.ค. ค.ศ. 4712 (4713 ปีก่อนคริสต์ศักราช) โดยคิดตามเวลาสากล วันที่ 1 ม.ค. ค.ศ. 2000 เวลาเที่ยงที่กรีนิช มีวันที่จูเลียนเท่ากับ 2451545 แปลว่า ผ่านมาแล้ว 2,451,545 วัน นับจากจุดเริ่มต้น เราสามารถทราบได้ว่าวันในปฏิทินตรงกับวันที่จูเลียนเท่าใดโดยมีสูตรการคำนวณ ในทางกลับกันเราก็ทราบได้ว่าวันที่จูเลียนใดตรงกับวันใดในปฏิทิน การเปรียบเทียบระยะห่างระหว่างวันจึงทำได้ง่าย และถูกนำไปใช้ในการคำนวณทางดาราศาสตร์อื่นๆ อีกมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งการหาตำแหน่งของดาวเคราะห์และวัตถุต่างๆ ในระบบสุริยะ

คัมภีร์สุริยยาตร์ที่นำมาใช้คำนวณวันมหาสงกรานต์และวันเถลิงศกก็มีการนับวันทำนองเดียวกับวันที่จูเลียน โดยเรียกว่าหรคุณ โดยกำหนดให้หรคุณเท่ากับ 0 เมื่อวันที่ 21 มี.ค. ค.ศ. 638 วันเถลิงศกของปีนี้ (จ.ศ. 1380) ซึ่งตรงกับวันที่ 16 เม.ย. 2561 จะมีหรคุณเท่ากับ 504058 โดยดวงอาทิตย์ย้ายเข้าสู่ราศีเมษ ซึ่งเป็นวันมหาสงกรานต์จะตรงกับวันที่ 14 เม.ย.

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมาจนถึงปัจจุบัน วันมหาสงกรานต์และวันเถลิงศกไม่ได้ตรงกับวันที่ 13 เม.ย. และ 15 เม.ย. แบบที่คนส่วนใหญ่คุ้นเคย สาเหตุเนื่องจากความไม่ตรงกันระหว่างจำนวนวันของปี ซึ่งกำหนดในคัมภีร์กับจำนวนวันที่เป็นตัวกำหนดปฏิทินสากล จำนวนวันในหนึ่งปีตามคัมภีร์สุริยยาตร์เท่ากับ 365.25875 วัน ขณะที่ปฏิทินสากลมีจำนวนวันเฉลี่ยเท่ากับ 365.2425 วัน ซึ่งถูกกำหนดให้ใกล้เคียงกับฤดูกาลของโลก สอดคล้องกับการหมุนควงอย่างช้าๆ ที่เกิดกับแกนหมุนของโลก

แต่เดิมเมื่อเริ่มจุลศักราช วันมหาสงกรานต์เกือบจะตรงกับวันที่ดวงอาทิตย์ผ่านจุดวสันตวิษุวัต นับเป็นจุด 0 องศา หรือจุดตั้งต้นราศีเมษในทางดาราศาสตร์ (แต่ความจริงดวงอาทิตย์อยู่ในกลุ่มดาวปลา ไม่ได้อยู่ในกลุ่มดาวแกะ เนื่องจากการหมุนควงของแกนหมุน) เป็นวันที่ดวงอาทิตย์อยู่ตรงแนวเส้นศูนย์สูตรของโลก มีระยะเวลากลางวันเท่ากับกลางคืน และดวงอาทิตย์ขึ้น-ตก ตรงทิศตะวันออก-ตะวันตกพอดี หลังจากนั้นวันมหาสงกรานต์ก็ห่างจากวสันตวิษุวัตมากขึ้นเรื่อยๆ ขณะนี้วสันตวิษุวัตยังคงอยู่ในวันที่ 20-21 มี.ค. เนื่องจากระบบปฏิทินสากลได้สร้างกลไกที่พยายามทำให้วสันตวิษุวัตอยู่คงที่ เพื่อให้ปฏิทินสอดคล้องกับฤดูกาล ขณะที่วันมหาสงกรานต์ขยับมาอยู่ในกลางเดือน เม.ย.

ในอนาคตวันมหาสงกรานต์และวันเถลิงศกก็จะยังคงขยับถอยช้าลงเฉลี่ยประมาณหนึ่งวันใน 60 ปี การคำนวณพบว่า พ.ศ. 2586 เป็นปีแรกที่เราจะเริ่มเห็นในประกาศสงกรานต์ว่าวันมหาสงกรานต์ตรงกับวันที่ 15 เม.ย. และวันเถลิงศกตรงกับวันที่ 17 เม.ย.

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (8-15 เม.ย.)

ดาวศุกร์เป็นดาวสว่างเด่นอยู่เหนือขอบฟ้าทิศตะวันตกในเวลาหัวค่ำ หรือที่เราเรียกว่าดาวประจำเมือง สังเกตได้จนกระทั่งใกล้ตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณ 2 ทุ่ม ดาวศุกร์กำลังทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากขึ้น ทำให้มีเวลาสังเกตได้นานขึ้นทุกวันทีละน้อย ขณะเดียวกันก็มีมุมเงยสูงห่างจากขอบฟ้ามากขึ้นและค่อยๆ ขยับไปทางทิศเหนือ (ขวามือ) เมื่อเทียบตำแหน่งในเวลาเดียวกันของช่วงหัวค่ำในแต่ละวัน ปีนี้ดาวศุกร์จะทำมุมห่างดวงอาทิตย์ที่สุดในกลางเดือน ส.ค.

หลังจากดาวศุกร์ตกลับขอบฟ้าไปแล้ว ดาวพฤหัสบดีเป็นดาวเคราะห์สว่างดวงถัดไปที่จะขึ้นเหนือขอบฟ้าทิศตะวันออกในเวลาประมาณ 2 ทุ่มครึ่ง ดาวพฤหัสบดียังคงอยู่ในกลุ่มดาวคันชั่ง ช่วงที่เพิ่งขึ้นที่ขอบฟ้ายังไม่สามารถสังเกตได้ ต้องรออย่างน้อยอีกราวครึ่งชั่วโมง เพื่อให้ดาวพฤหัสบดีเคลื่อนสูงห่างจากขอบฟ้า ดาวอังคารและดาวเสาร์ซึ่งอยู่ในกลุ่มดาวคนยิงธนูตามขึ้นมาให้สังเกตได้ตั้งแต่ราวเที่ยงคืนครึ่งถึงตี 1 หลังจากดาวอังคารและดาวเสาร์อยู่ใกล้กันในสัปดาห์ที่แล้ว ดาวอังคารจะเคลื่อนห่างดาวเสาร์มากขึ้นทุกวัน โดยปรากฏอยู่ทางทิศตะวันออกของดาวเสาร์ และจะออกจากกลุ่มดาวคนยิงธนูในกลางเดือนหน้า

สัปดาห์นี้เป็นครึ่งหลังของข้างแรม ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดของทุกวัน โดยสว่างครึ่งดวงในวันอาทิตย์ที่ 8 เม.ย. จากนั้นกลายเป็นเสี้ยว พื้นที่ด้านสว่างบนดวงจันทร์ลดลงทุกวัน พร้อมกับการที่ดวงจันทร์ทำมุมเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น เช้ามืดวันที่ 14 หรือ 15 เม.ย. เป็นโอกาสสุดท้ายที่จะเห็นจันทร์เสี้ยวบางๆ อยู่ใกล้ขอบฟ้า ก่อนจันทร์ดับในต้นสัปดาห์ถัดไป