พิษสุนัขบ้า เป็นแล้วตาย แต่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน

โดย ศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่ คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

ความน่ากลัวของ “โรคพิษสุนัขบ้า” คือ แม้จะเป็นโรคที่มีมานานกว่า 4,000 ปี แต่ยังเป็นโรคที่ไม่มียารักษาให้หายขาดได้ และเมื่อโรคพิษสุนัขบ้าแสดงอาการแล้ว ผู้ป่วยจะเสียชีวิตทุกรายภายใน 5-11 วัน ไม่มีเวลาแม้จะร่ำลาครอบครัว เพื่อนฝูง หรือคนที่รัก ทำให้โรคพิษสุนัขบ้ายังเป็นภัยใกล้ตัวที่อยู่ใกล้ชิดกับเราอย่างคาดไม่ถึง และเสี่ยงถึงชีวิตได้ทุกเมื่อเมื่อติดโรคมาแล้ว

เนื่องจากมีสัตว์เลี้ยงแสนรักทั้งสุนัขและแมวเป็นพาหะสำคัญนำโรคมาสู่คนผ่านทางน้ำลาย ขณะที่สัตว์ติดเชื้อโรคพิษสุนัขบ้า ไม่ว่าจะการกัด การข่วน หรือเลียแผลสด ผู้ป่วยที่ติดเชื้อจะแสดงอาการหลังถูกกัดโดยเฉลี่ยประมาณ 1-2 เดือน อาการแสดงมีทั้งแบบคลุ้มคลั่ง กลัวน้ำ-กลัวลม หรืออาการแบบอัมพาต กล้ามเนื้อแขนขาอ่อนแรง และที่น่ากลัวกว่านั้นคือ อาการเหมือนคนไข้สมองอักเสบทั่วไป

วัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าได้ถูกคิดค้นสำเร็จเป็นครั้งแรกโดย หลุยส์ ปาสเตอร์ เมื่อปี 2428 และเนื่องจากมีผลแทรกซ้อนทำให้เกิดสมองอักเสบเอง ทำให้ต้องเลิกใช้และมีการพัฒนารูปแบบมาจนถึงปัจจุบัน ที่สามารถใช้ป้องกันการติดเชื้อได้เกือบเต็ม 100% ถ้ามีการฉีดที่ถูกต้องและทันเวลา หากถูกสัตว์เป็นโรคพิษสุนัขบ้ากัด-ข่วนจนมีเลือดออก

การรักษาหลังการสัมผัสโรคจะต้องมีการให้สารอิมมูโนโกลบุลินร่วมกับการให้วัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า ซึ่งแพทย์จะเป็นผู้พิจารณาความเสี่ยงจากลักษณะของบาดแผล ถ้ามีเลือดออกไม่ว่าจะอยู่ตำแหน่งใดของร่างกายก็ตาม โดยจะต้องทำการฉีดอิมมูโนโกลบุลินที่บาดแผลเพื่อฆ่าเชื้อที่บาดแผล และฉีดวัคซีนบริเวณแขน ทั้งนี้เนื่องจากการที่ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันจากวัคซีนจะต้องใช้เวลาอย่างน้อย 10-14 วันหลังการฉีด จึงจะมีภูมิคุ้มกันเพียงพอที่จะป้องกันโรคได้

ที่สำคัญคือหลังสัตว์ถูกกัด-ข่วน-เลียบาดแผล ผู้ป่วยจะต้องล้างแผลด้วยน้ำฟอกสบู่อย่างน้อย 15 นาที เพื่อชะล้างเชื้อไวรัสที่มากับน้ำลายสัตว์ออกให้มากที่สุด ถ้าแผลลึกให้ล้างถึงก้นแผลแต่ระวังอย่าให้แผลช้ำ จากนั้นเช็ดแผลด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อ แล้วรีบไปพบแพทย์ทันทีเพื่อทำความสะอาดแผลซ้ำ และเพื่อดำเนินการรักษาต่อไป

หากรอนานเกินไปเชื้อไวรัสจะแบ่งตัวและเคลื่อนตัวไปอยู่ในเส้นประสาท ซึ่ง ณ จุดนี้ไม่ว่าให้อิมมูโนโกลบุลิน หรือวัคซีน ก็ช่วยรักษาไม่ได้

ผู้ป่วยที่ได้รับการฉีดวัคซีนแล้วจนครบอย่างน้อย 3 เข็ม จะมีภูมิคุ้มกันไปตลอดชีวิต เนื่องจากร่างกายจะจดจำเชื้อไวรัสได้ หากถูกกัดอีกครั้งไม่จำเป็นต้องฉีดอิมมูโนโกลบุลินที่แผลเหมือนครั้งแรก เพียงฉีดกระตุ้นด้วยวัคซีนก็จะปลอดภัยจากโรคพิษสุนัขบ้า

ถ้าเราไม่เคยถูกหมากัดแล้วอยากฉีดวัคซีนป้องกันล่วงหน้าจะคุ้มหรือไม่?

คำตอบคือ คุ้มแน่นอน โดยเฉพาะคนที่มีความเสี่ยงสูง เช่น สัตวแพทย์ ผู้ปฏิบัติงานเกี่ยวกับเชื้อไวรัส คนที่ต้องเดินทางไปเขตระบาดของโรค หรือคนเลี้ยง-จับสัตว์ที่ไม่รู้ที่มาที่ไป ซึ่งมีแนวโน้มสูงว่าจะไม่เคยฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า รวมทั้งคนที่อยู่ในเขตที่พบโรคในสุนัขและมีสุนัขจำนวนมากในพื้นที่

การฉีดวัคซีนแบบป้องกันโรคล่วงหน้านั้น รูปแบบปัจจุบันตามแนวทางเวชปฏิบัติของกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) จะทำการฉีดวัคซีนรวม 3 เข็มเข้าไปยังบริเวณกล้ามเนื้อ ประกอบด้วย วันแรก เข็มต่อมาวันที่ 7 และเข็มสุดท้ายคือวันที่ 21 นับหลังจากเข็มแรก หรือฉีดเข้าชั้นผิวหนัง

แต่ล่าสุดมีคำแนะนำใหม่จากองค์การอนามัยโลกที่สามารถฉีดเพียง 2 ครั้งได้คือ วันแรก และวันที่ 7 หลังจากเข็มแรก ทั้งนี้กระทรวงสาธารณสุขอยู่ระหว่างการศึกษาแนวทางใหม่นี้เพื่อนำมาปรับใช้กับคนไทย

ที่สำคัญคือทุกคนที่ฉีดวัคซีนแล้วควรมีบัตรหรือสมุดบันทึกการฉีดวัคซีนเพื่อใช้แสดงหากถูกสัตว์กัด-ข่วน-เลียแผล เพื่อให้แพทย์สามารถดำเนินการรักษาได้ถูกวิธี ไม่เช่นนั้นท่านอาจจะต้องเจ็บตัวฟรี คือเริ่มต้นการรักษาใหม่แบบคนที่ไม่เคยฉีดวัคซีนมาก่อน

ถ้าเคยมีภูมิคุ้มกันจากการฉีดวัคซีนครบ 3 เข็มมาแล้ว ไม่ว่าจะเป็นแบบป้องกันล่วงหน้าหรือหลังการสัมผัสโรค หากถูกสัตว์กัด-ข่วน-เลียบาดแผล ต้องพิจารณาระยะเวลาตั้งแต่วันที่ได้รับวัคซีนครั้งสุดท้าย คือ หากไม่เกิน 6 เดือน จะได้รับการฉีดกระตุ้นครั้งเดียวในวันแรกที่สัมผัสโรค แต่หากวัคซีนที่ได้รับเข็มสุดท้ายนานเกินกว่า 6 เดือน จะต้องได้รับการฉีดกระตุ้น 2 ครั้ง ในวันแรกและวันที่สามจากเข็มแรก

ในปี 2563 ประเทศไทยตั้งเป้าหมายจะเป็นพื้นที่ปลอดโรคพิษสุนัขบ้าในคน การป้องกันโรคในคนและควบคุมโรคในสัตว์จะต้องดำเนินการไปพร้อมๆ กัน และที่สำคัญคือความร่วมมือของประชาชนในการฉีดวัคซีนป้องกันโรคในสุนัขและแมวอย่างต่อเนื่อง
ทุกปี เมื่อโรคในสัตว์ลดลง ความเสี่ยงของคนที่จะติดโรคจากสัตว์ก็จะน้อยตามลงไปด้วย โรคพิษสุนัขบ้าก็จะกลายเป็นเพียงตำนานสำหรับประเทศไทย