‘ชาวเหวียด’ ใน ‘ตนเลสาบ’

โดย...มรกตวงศ์ ภูมิพลับคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ตนเลสาบ (Tonle Sap) หรือ "ทะเลสาบเขมร" เป็นทะเลสาบน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในอุษาคเนย์ กว้างถึง 12,876 ตร.กม. มีความหลากหลายทางชีวภาพและอุดมสมบูรณ์ด้วยปลาหลากสายพันธุ์ เป็นแหล่งน้ำสำคัญสำหรับพื้นที่อู่ข้าวอู่น้ำของกัมพูชา

ลักษณะตนเลสาบเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลฤดูฝนจะแผ่กว้างใหญ่ ฤดูแล้งจะหดตัวลง ผู้อาศัยในตนเลสาบมีทั้งกัมพูชาและชาวเวียดนาม ปลูกเรือนเสาสูง เรือนแพรวมกันเป็นชุมชนแยกกันชัดเจน เรือนแพส่วนใหญ่ทำด้วยไม้ พวกเขาสัญจรด้วยเรือพายและเรือยนต์ บ้านชาวเวียดนามหน้าบ้านจะติดยันต์สีแดงมีตัวอักษรจีนตามความเชื่อ

คาดว่าในกัมพูชามีชาวเวียดนามราว 7 แสนคน หลักฐานประวัติศาสตร์บ่งว่าเวียดนามเริ่มขยายเข้าอิทธิพลมายังกัมพูชาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 17 ตามยุทธศาสตร์นามเตี๋ยน (Nam Tieิn) หรือ "มุ่งใต้" ของราชวงศ์เหงวียนในช่วงเวลาที่รัฐชาติยังไม่เกิด คนเวียดยังเพิ่มมากขึ้นในช่วงที่ฝรั่งเศสมีนโยบายอพยพคนเวียดนามเข้ามายังกัมพูชาและลาวเพื่อทำงานให้รัฐบาลอาณานิคมของตน

หลังยุคอาณานิคมแล้วชาวเวียดนามจำนวนมากยังตั้งถิ่นในกัมพูชา เมื่อเขมรแดงยึดกัมพูชาหลังปี 1975 ชาวเวียดนามที่อพยพเข้ามาถูกส่งกลับเวียดนาม เขมรแดงสร้างความทรงจำว่าเวียดนามเป็นศัตรูจนเกิดกระแสต่อต้านเวียดนามและมีความรุนแรงเกิดขึ้น ความสับสนอลหม่านทำให้เอกสารพิสูจน์สถานะทางกฎหมายของคนเวียดนามในกัมพูชาถูกทำลายจำนวนมาก หลังเขมรแดงล่มสลายชาวเวียดนามก็กลับมากัมพูชาอีกครั้ง

พวกเขาตั้งถิ่นฐานในตนเลสาบเพราะไม่สามารถจับจองที่ดินได้ มีสถานะเป็นคนไร้รัฐแม้อาศัยอยู่ที่นี่หลายชั่วอายุคน ปัจจุบันมีชาวเวียดนามอาศัยในตนเลสาบราว 2,500 คน เมื่อปี 2016 เกือบครึ่งถูกส่งกลับเวียดนาม สำหรับพวกเขา ตนเลสาบเปรียบเสมือนบ้าน เด็กๆ เติบโตมากับผืนน้ำและเรียนหนังสือร่วมกับเด็กกัมพูชา เลี้ยงชีพด้วยการจับปลาและทำกระชังเลี้ยงปลาส่งขาย และฝังร่างลงในพื้นที่เดียวกัน เห็นได้จากตนเลสาบช่วงน้ำลดป้ายหลุมศพคนเวียดนามจะผุดขึ้นมาให้เห็น

ไม่กี่ปีมานี้ประเด็นเรื่องชาตินิยมในกัมพูชายังเป็นชนวนทำให้รัฐบาลกัมพูชามีแนวโน้มจะหาทางผลักดันคนกลุ่มนี้กลับให้มากขึ้น

นี่คือหนึ่งในปัญหาด้านสิทธิมนุษยชนของอาเซียนที่ยังไม่ได้รับการแก้ไข